Πλαγιώτικα ήθη κι έθιμα


Αγία Παρασκευή
Πλάγια Παιονίας
α) Πανηγύρι Αγίας Παρασκευής



Στις 26 Ιουλίου γιορτάζει το χωριό την πολιούχο Αγία Παρασκευή, την προστάτιδα του χωριού Μπογάζκιοϊ από τις αλησμόνητες πατρίδες. Την εικόνα της Αγίας Παρασκευής την έφεραν στο Καρασινάν ευλαβικά οι πρόσφυγες του χωριού τις μέρες της προσφυγιάς, και την τιμούν με ιδιαίτερη ευλάβεια κάθε χρόνο. Οι πανηγυρικές εκδηλώσεις διατηρούνται ως έθιμο από το παρελθόν, από τότε που τα γλέντια διαρκούσαν μέχρι και τρεις μέρες και προσέλκυαν το ενδιαφέρον ντόπιων και κοντοχωριανών που συμμετείχαν στις εκδηλώσεις, μετακινούμενοι από τα χωριά τους με όποιο μέσο διέθεταν. Σύμφωνα με τα λεγόμενα των παλιών, έρχονταν ακόμα και με τα πόδια, ιδιαίτερα από τα χωριά Φανός και Χαμηλό που βρίσκονται πλησιέστερα.






Πλαγιώτες (Πηγή: από το αρχείο της Αναστασίας Γκέρλοβα)

 Ιδιαίτερα πριν τον πόλεμο που υπήρχαν στα Πλάγια καμιά δεκαριά καφενεία, την παραμονή της γιορτής, το χωριό γίνονταν κέντρο αναφοράς όλης της περιοχής. Οι κάτοικοι του χωριού διοργάνωναν αγώνες παραδοσιακής πάλης με συμμετοχή παλικαριών του χωριού και της γύρω περιοχής με έπαθλα καλοθρεμμένα ζυγούρια.
Το ματωμένο πανηγύρι του ’46 - Ήταν οι συνέπειες του μεγάλου διχασμού που έμελλε να χτυπήσουν το χωριό και να μαυροφορέσουν Πλαγιώτικες οικογένειες τις μέρες του ματωμένου πανηγυριού του 1946. Ήταν ανήμερα της Αγίας Παρασκευής στις 26 Ιουλίου όταν με απόφαση του Στρατοδικείου εκτελέστηκε στα Γιαννιτσά μεταξύ άλλων ο Πλαγιώτης Γεώργιος Μουτσάκης που ήταν μέλος των αντάρτικων ομάδων της Αριστεράς. Μερικές μέρες αργότερα στις 29 Ιουλίου οι αντάρτες δολοφόνησαν τον πρόεδρο του χωριού Γρηγόριο Μαμτζαδέρη και τον αγροφύλακα Νικόλαο Σμυρλίδη στη διαδρομή Πλαγίων - Αξιουπόλεως λίγο πριν το Κοτζά Ντερέ.






Πλαγιώτες (Πηγή: από το αρχείο της Αναστασίας Γκέρλοβα)

Σήμερα, οι εκδηλώσεις, γίνονται όπως και τότε στην πλατεία και οργανώνονται από τους καταστηματάρχες που διατηρούν ψησταριές και καφενεία. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, πέρα από τις ερασιτεχνικές κομπανίες που έπαιζαν λαϊκή μουσική μέχρι αργά τη νύχτα, παρουσιάζονται, ιδιαίτερα κατά την παραμονή της γιορτής, και τοπικοί παραδοσιακοί σύλλογοι γειτονικών περιοχών χορεύοντας στην πλατεία δημοτικούς χορούς. Η αίγλη των παλιών πανηγυριών, όπως και να έχει, χάθηκε μαζί με την γραφικότητα των πρώτων κατοίκων του χωριού, με τη θρακιώτικη ντοπιολαλιά (τα πλαγιώτ’κα, που λέμε...), με τις καλές φορεσιές τους, όπως ντύνονταν ο καθένας στο Μπογάζκιοϊ, στο Αρναούτκιοϊ, στην Αρτάκη ή στη Μεσόπολη. Χάθηκε η αίγλη των πανηγυριών μαζί με τις μουσικές που έπαιζαν οι πλάκες του γραμμόφωνου στο καφενείο του Γκέρλοβα, μαζί με το βιολί και το ούτι των μουσικάντηδων –μέσα σ’ εκείνες τις μουσικές που μέχρι και η Ρεβέκα τραγούδησε κάποτε (ξέρουν οι πολύ παλιοί πλαγιώτες...) και τα παλικάρια έστηναν μπροστά της το χορό μέσα στο καφενείο τού «Κουμπαράκη».
Τα πανηγύρια των περιχώρων γιορτάζονται με την παρακάτω σειρά:
Στις 15 Αυγούστου γιορτάζει ο Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου του χωριού Εύζωνοι.
Στις 29 Αυγούστου γιορτάζει ο Ι.Ν. Αγίου Ιωάννου Προδρόμου του χωριού Φανός.
Στις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζει ο Ι.Ν. Γενεσίου της Θεοτόκου του χωριού Ειδομένης.
Στις 14 Σεπτεμβρίου γιορτάζει ο Ι.Ν. Υψώσεως Τιμίου Σταυρού του χωριού Χαμηλό.
Στις 26 Οκτωβρίου γιορτάζει ο Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου του χωριού Δογάνης που χτίστηκε το 1750 και σήμερα είναι ανακαινισμένος.
Στις 26 Οκτωβρίου γιορτάζει ο Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου του χωριού Σκρά.

Βίντεο από τις εκδηλώσεις στο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής το 2009 στα Πλάγια (από τον Αστέριο Ιωαννίδη): http://www.youtube.com/watch?v=usDfxpK4QB4








Περιοχή Αγιάσματος Αγίας Παρασκευής.
Τμήμα του παλιού δρόμου Πλαγίων - Δρέβενου.


β) Αγίασμα της Αγίας Παρασκευής


Σε απόσταση 2 χιλιομέτρων νοτιανατολικά  από τα Πλάγια και σε ειδυλλιακή τοποθεσία,   με πλατάνια και ρέμα, υπάρχει το αγίασμα της Αγίας Παρασκευής. Την κατάφυτη εκείνη τοποθεσία διέσχιζαν παλαιότερα οι κάτοικοι των χωριών της περιοχής που κατευθύνονταν στο χωριό Δρέβενο και στη συνέχεια στην Αξιούπολη.  
   Οι παλαιότεροι θυμούνται τα μεγάλα γλέντια που γίνονταν εκεί αλλά και τις προτροπές των γονέων τους να τους φέρουν αγίασμα να ραντίσουν τα χωράφια για να γίνουν πιο γόνιμα, τα ζώα για να γίνουν πιο αποδοτικά και τις άτεκνες γυναίκες για να τεκνοποιήσουν.

   Σύμφωνα με την παράδοση και με ισχυρισμούς πολλών κατοίκων του χωριού, η Αγία Παρασκευή πριν κάθε μεγάλο γεγονός (πολέμους, θεομηνίες κλπ) εμφανιζόταν πάντα για να εμψυχώσει και να προστατέψει του κατοίκους από κάθε κακό.



 
Τα μνήματα του χωριού


γ) Στη μνήμη των νεκρών


Σύμφωνα με την παράδοση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, την ημέρα της γιορτής του Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου και την ημέρα της γιορτής των Αγίων Θεοδώρων, που γιορτάζεται το πρώτο Σάββατο μετά την Καθαρά Δευτέρα (ψυχοσάββατο),  οι γυναίκες του χωριού πηγαίνουν και φροντίζουν τα μνήματα των νεκρών συγγενών τους, φτιάχνουν κόλλυβα και προσφέρουν αρτοσκευάσματα. Ο ιερέας του χωριού βρίσκεται κι εκείνος στα μνήματα και διαβάζει ευχές σε κάθε μνήμα υπέρ των νεκρών.






Βρύση "Δογάνη" στην περιοχή "Πλατάνια"
στη διαδρομή Ειδομένης - Πλαγίων


δ) Πρωτομαγιά

Τέμπερα σε βότσαλο
Κατά το έθιμο της πρωτομαγιάς οι χωρικοί συγκεντρωμένοι κατά συντροφιές, με τις οικογένειές τους, κατέβαιναν στα «Πλατάνια», στην βρύση Δογάνη, για να "πιάσουν το Μάη" όπως λέμε, όπου διασκέδαζαν στρώνοντας καταγής, ψήνοντας κρέατα μετά μουσικής και χορού, από το πρωί μέχρι το απόγευμα της μέρας. Το απόγευμα της πρωτομαγιάς γινόταν «βόλτα» στον κεντρικό δρόμο στα «Πλατάνια» που άρχιζε απὸ τη βρύση Δογάνη κι έφτανε κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό Ειδομένης. Όσοι δεν είχαν τα μέσα μετακίνησης για να μετακινηθούν ως τα «Πλατάνια», έσπευδαν στο πευκοδάσος του χωριού, στο γήπεδο, στην πλαγιά του υψώματος του «412» ή στα «Μαρμάργια» (περιοχή ανάμεσα στα Πλάγια και στο Χαμηλό). Από τη δεκαετία του ’90, πολλοί χωριανοί, την πρωτομαγιά, σπεύδουν για το έθιμο και στις περιοχές της γέφυρας του ρέματος «Κοτζά Ντερέ», της «Γαλάζιας Λίμνης» και της λίμνης «Μεταλλείου».

Το "Μεγάλο Ρέμα" (Κοτζά ντερέ)



ε) Οι φωτιές του Αϊ Γιαννιού κι ο Κλήδονας στις 23 Ιουνίου 

...Ανάβουνε φωτιές στις γειτονιές...
Στις 24 Ιουνίου η εκκλησία γιορτάζει τη γέννηση του Ἁϊ Γιάννη του Προδρόμου: «Τ’ Αϊ Γιαννιού του Λαμπαδάρη», εξ ου και το όνομα που δίνεται στον Ιούνιο «Αϊγιαννίτης» ή «Αγιογιαννίτης». 
Η γιορτή του είναι ταυτισμένη με δύο κύκλους εθίμων: με τον Κλήδονα αλλά και με τις φωτιές που ανάβονται την παραμονή της εορτής στις 23 Ιουνίου. Στο χωριό, τις φωτιές τις άναβαν αργά το απόγευμα της παραμονής του Αϊ Γιαννιού σε κάθε γειτονιά και ιδιαίτερα στον κεντρικό δρόμο του χωριού. Στις φωτιές εκείνες καίγονταν και τα ήδη ξεραμένα στεφάνια της πρωτομαγιάς που οι κάτοικοι έφερναν από τις εξώπορτες των σπιτιών τους. Όταν νύχτωνε, οι νέοι που βρίσκονταν στον τόπο με τις φωτιές αδημονούσαν να τρέξουν και να περάσουν με φόρα πάνω από τις πύρινες εστίες ή και μέσα από τις φλόγες όταν αυτές ήταν ακόμα δυνατές, κάνοντας μια ευχή, δίνοντας έτσι συνέχεια στο έθιμο.
Ο Κλήδονας (κληδών=οιωνός) ήταν μία μαντική πράξη, που τελούνταν με σκοπό να φανερωθεί, ιδιαίτερα στις κοπέλες, το ριζικό ή η τύχη τους. Απαραίτητα συστατικά, μια στάμνα με «αμίλητο» νερό, ένα φρούτο ή κάποιο προσωπικό μικροαντικείμενο μιας κοπέλας[1]


Πηγή φωτογραφίας: www.olympia.gr









στ) Περιφορά Εικόνων της Εκκλησίας

Σε μεγάλες γιορτές του Χριστιανισμού από τα πρώτα χρόνια γινόταν περιφορά Εικονισμάτων στις περιοχές γύρω από τις Εκκλησίες με την ακολουθία των πιστών. Οι κορυφαίες από εκείνες τις περιφορές είναι του Επιταφίου, την Μεγάλη Παρασκευή και της Εικόνας της Αναστάσεως του Κυρίου στην πρωινή λειτουργία της Κυριακής της Αναστάσεως. Περιφορά της Εικόνας του Αγίου κάθε ενορίας γινόταν κατά την παραμονή της εορτής του. 
Στο χωριό αυτή η περιφορά πραγματοποιείται γύρω από την εκκλησία με κατεύθυνση από τον κεντρικό δρόμο, μπροστά από το Ιερό του Ναού, κατηφορίζοντας και γυρνώντας αριστερά από τον δρόμο που οδηγεί στο πίσω μέρος του Ναού. Στη συνέχεια η περιφορά διανύει την ανηφόρα δίπλα στην πλατεία και συνεχίζει μέχρι την διασταύρωση για το σχολείο. Η περιφορά φτάνει μπροστά στο σχολείο κι από εκεί κατευθύνεται, κατηφορίζοντας μέσω του κεντρικού δρόμου μπροστά από τα καφενεία, στην πλατεία και καταλήγει στον Ναό.
Στην φωτογραφία αποτυπώνεται η στιγμή που η λιτανεία έχει περάσει την εκκλησία και την πλατεία του χωριού κι ανηφορίζει για τον πάνω μαχαλά...

   Περιφορά της Εικόνας της Αναστάσεως στα Πλάγια στα μέσα της δεκαετίας του '60.
(Από το αρχείο της Αντωνίας Πασατσιφλικιώτη - Κούντιου)


                
                                                                                      ₪


ζ) Αγίασμα του Προφήτη Ηλία στο "412"


Στην γιορτή του Προφήτη Ηλία, με παλλαϊκή συμμετοχή ως επί το πλείστον από τα χωριά Φανός και Πλάγια, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’80, οι κάτοικοι του χωριού ανηφόριζαν το ύψωμα "412" κι έφταναν στην κορυφή του, όπου βρίσκεται στρατιωτικό φυλάκιο, στο χώρο του οποίου υπάρχει το αγίασμα και ναϊδριο του Προφήτη Ηλία. Στο φυλάκιο, τις πρωινές ώρες, οργανώνονται θρησκευτικές εκδηλώσεις, με την έλευση ιερέα, τοπικών επισήμων  και βαθμοφόρων του στρατού. Στα πλαίσια των εκδηλώσεων, υπήρχε δυνατότητα να σεργιανίσουν οι επισκέπτες την ευρύτερη περιοχή μέσα από το παρατηρητήριο του φυλακίου με τη βοήθεια στρατιωτικού τηλεσκοπίου.


Καρασινάν το έτος 1917.



η) Κυριακάτικη βόλτα


Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, συνηθίζονταν τ' απογεύματα τις Κυριακές να μαζεύεται η νεολαία του χωριού στην περιοχή του γηπέδου και να διοργανώνονται ερασιτεχνικοί ποδοσφαιρικοί αγώνες από τους σχετικούς με το άθλημα και απ' όσους έπαιζαν σε ερασιτεχνικές ομάδες της Θεσσαλονίκης, μιας και ένα μεγάλο μέρος των πλαγιωτών ζουν στη Θεσσαλονίκη και ιδιαίτερα στη δυτική πλευρά της πόλης.
   Με τη λήξη του αγώνα, κι ενώ κατέφταναν κι οι νεαρές Πλαγιώτισες, ποδοσφαιριστές και θεατές του αγώνα έσπευδαν να ετοιμαστούν για την κυριακάτικη βόλτα.


   Ο δρόμος της "βόλτας" ήταν το κομμάτι της διαδρομής Πλαγίων - Ειδομένης κι έφτανε, μετά το αμπέλι του Τζουρτζουκλή, μέχρι την πρώτη μεγάλη στροφή για την Ειδομένη. Το σούρουπο κάθε Κυριακής, το κομμάτι εκείνο του κεντρικού δρόμου γινόταν δύσκολα προσπελάσιμο από τα αυτοκίνητα λόγω της μεγάλης κοσμοσυρροής. Συγχωριανοί ανεξαρτήτως ηλικίας διάλεγαν τη "βόλτα" για την κυριακάτικη ψυχαγωγία τους, ενώ παράλληλα με τον κεντρικό δρόμο, έπαιρναν ζωή και οι κούνιες του παλιού νηπιαγωγείου και τα "Πεύκα", το παρακείμενο δασάκι όπου πλέκονταν τα τοπικά ειδύλλια. Εκείνο το κομμάτι του δρόμου, για όσους έζησαν τη "βόλτα", περνώντας το, θυμίζει ακόμα Κυριακάτικο απόγευμα! 



Πλαγιώτες σε γαμήλιο γλέντι (δεκαετία του '60). (Πηγή: από το αρχείο του Παναγιώτη Μποράκη)
   

θ) Μαθητικές παραστάσεις


Οι μαθητές του σχολείου, τις εποχές που πλεόναζαν σε όλες τις τάξεις του Δημοτικού, κατά τις εθνικές γιορτές αλλά και κατά το τέλος της σχολικής χρονιάς, με μέριμνα των διδασκόντων, έδιναν παραστάσεις μπροστά στο κοινό, είτε σε μορφή θεατρικών δρώμενων μέσα στο κτήριο του σχολείου, είτε σε μορφή γυμναστικών επιδείξεων κατά την αποφοίτηση, στο χώρο του προαύλιου. Επίσης κατά τις εθνικές γιορτές παρέλαυναν στον κεντρικό δρόμο του χωριού μετά τις εκδηλώσεις κατάθεσης στεφάνου στο μνημείο πεσόντων που βρισκόταν παλαιότερα -απέναντι από το γραφείο της παλιάς κοινότητας- στο μέσο του χώρου της σημερινής παιδικής χαράς. 


Σχολείο Πλαγίων - Μαθητική παράσταση την 25η Μαρτίου 1969 (Πηγή: από το αρχείο της Σμαρώς Λαμπαδαρίου)
Σχολείο Πλαγίων - Μαθητική παράσταση την 25η Μαρτίου 1969 (Πηγή: από το αρχείο της Σμαρώς Λαμπαδαρίου)


Γυμναστικές επιδείξεις στο σχολείο των Πλαγίων την δεκαετία του '60.
(Αρχείο της Αντωνίας Πασατσιφλικιώτη)



ι)Παίζοντας ελληνο-κομίτατζη

Το ελληνο-κομίτατζη ήταν ομαδικό παιχνίδι που παιζόταν από παιδιά κι εφήβους από τα χρόνια του μεσοπολέμου τις  νύχτες μέχρι και τη δεκαετία του ’80. Ήταν παρόμοιο με το κρυφτό, με τι διαφορά ότι  αποτελούνταν από δυο μεγάλες ομάδες παιδιών που οι μεν κρύβονταν κι οι δε τους αναζητούσαν.
Πεδίο δράσης των ομάδων ήταν ολόκληρο το χωριό. Τις κρυψώνες αποτελούσαν οι προσβάσιμοι αχυρώνες, οι πλατφόρμες των τρακτέρ, οι κοτάρες (κατασκευές από ξύλο και συρμάτινο πλέγμα που χρησίμευαν στη φύλαξη καλαμποκιού), οι μπαξέδες, τα γεφύρια των ρεμάτων δίπλα στον κεντρικό δρόμο, τα προαύλια του σχολείου και του νηπιαγωγείου, τα ερείπια γκρεμισμένων σπιτιών κλπ.   
Κάθε ομάδα είχε έναν αρχηγό, αν ανακάλυπταν τον αρχηγό της ομάδας που κρυβόταν εμφανίζονταν ως ηττημένη ολόκληρη η ομάδα κι υποχρεούνταν εκείνη πια να αναζητά την αντίπαλή της. Οποιονδήποτε άλλον ανακάλυπταν από την ομάδα που κρυβόταν, εκείνος έμενε εκτός παιχνιδιού μέχρι να βρεθεί ο αρχηγός του. 

Οι «καμένοι» συγκεντρώνονταν στην πλατεία και προσπαθούσαν κρυφά και φυσικά άτυπα, με προκαθορισμένα σημάδια και συνθηματικά να βοηθήσουν τις κινήσεις του αρχηγού τους για ν’ αποφύγει την ανακάλυψή του από τους διώκτες του.






"ΑΝΑΣΤΑΣΗ" το 2010 στα Πλάγια



                                                                               ₪


ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΟ 2009  ΣΤΑ ΠΛΑΓΙΑ





 ₪