Μνημείο πεσόντων ηρώων στο Πολύκαστρο

 

Μνημείο πεσόντων ηρώων στο Πολύκαστρο. Φωτογραφία: Θοδωρής Π. Μποράκης (2022).

Τα μνημεία διηγούνται Ιστορία… - Πολύκαστρο - Το μνημείο ηρώων Εθνικών Αγώνων

Έρευνα: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Το μνημείο βρίσκεται στην κωμόπολη Πολύκαστρο του Δήμου Παιονίας στον νομό Κιλκίς. Αποτελείται από μεταλλικούς ανδριάντες τριών Ελλήνων πολεμιστών με στολές διαφορετικών ιστορικών περιόδων (Μακεδονικός Αγώνας, Απελευθερωτικοί αγώνες του ελληνικού στρατού στη Μακεδονία). Είναι κατασκευασμένο από μέταλλο, τοποθετημένο σε μαρμάρινη βάση.

Στη βάση του μνημείου αναγράφονται: «Μνήμη ηρώων εθνικών αγώνων – Δημοτικό Συμβούλιο Δήμου Πολυκάστρου – Οκτώβριος 2009».

Το μνημείο είναι τοποθετημένο στην κεντρική πλατεία του Πολυκάστρου και επί της οδού Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Σχέση του μνημείου με την Ιστορία – Το Πολύκαστρο είναι η έδρα του Δήμου Παιονίας και από τις μεγαλύτερες κωμοπόλεις του Νομού Κιλκίς.

Το Καρασούλι (Πολύκαστρο), προπολεμικά κατά τη δεκαετία το 1930, υπήρξε ο σπουδαιότερος από ένα σύνολο οικισμών γύρω από τους βάλτους στην ανατολική όχθη του Αξιού ποταμού. Οι οικισμοί αυτοί είχαν επισκιαστεί από το επαρχιακό κέντρο της εποχής, την Αξιούπολη, από την αντίπερα δυτική όχθη του ποταμού, που μεσουρανούσε στα γεγονότα.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας κι ιδιαίτερα μετά την εθνεγερσία του 1821, η οθωμανική διοίκηση εγκατέστησε στο Καρασούλι και τη γύρω περιοχή βουλγαρικό πληθυσμό για την απασχόλησή του στα τσιφλίκια της περιοχής. 

Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, με καταγωγή από την ευρύτερη περιοχή Πολυκάστρου έδρασαν ως Καπετάνιοι Μακεδονομάχοι: οι αδερφοί Δογιάμα (Καστανερή), ο Γεώργιος Καραϊσκάκης (Βογδάντσα), ο Μιχάλης Σιωνίδης (Βογδάντσα), οι αδερφοί Δοϊτσίνη (Εύζωνοι) κ.α., ενώ στήριξαν σημαντικά τον αγώνα κι οργάνωσαν τον μακεδονικό ελληνισμό ο Θάνος Ζελένκος (Γουμένισσα), ο Γεώργιος Βαφόπουλος (Γευγελή), ο Χρήστος Δέλιος (Γευγελή), η Αικατερίνη Χατζηγεωργίου (Γευγελή), ο Παπαζαφείριος Σταματιάδης (Ειδομένη) κ.α.

Από το βουλγαρικό στοιχείο της περιοχής πρωτοστάτησαν την ίδια εποχή ως ηγετικές μορφές (βοεβόδες) στις βουλγαρικές τσέτες (κομιτατζήδες), ο Αποστόλ Τερζίεφ (Πέτκωφ) (Αξιούπολη) και ο Ιοβάντσε Ορτζιάνοφ (Καρασουλιάτα) (Πολύκαστρο).

Μετά την απελευθέρωση (1912) εγκαταστάθηκαν στο Πολύκαστρο ελληνικοί προσφυγικοί πληθυσμοί από τη Γευγελή και τη Βογδάντσα ενώ αργότερα (1923), με την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, εγκαταστάθηκαν ελληνικοί προσφυγικοί πληθυσμοί από την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο και τη Μικρασία. 

Ιστορικά στιγμιότυπα – Το 1872 εγκαινιάστηκε η σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης - Μητρόβιτσας από την εταιρεία Χιρς (Hirch), μήκους 362 χιλιομέτρων και ξεκίνησε τη λειτουργία του ο Σιδηροδρομικός Σταθμός Καρασουλίου (Πολυκάστρου).

Στις 29 Φεβρουαρίου 1898 μετά από επεισόδια, σχισματικοί βουλγαρίζοντες κατέλαβαν με βία το σχολείο και την εκκλησία του Προφήτη Ηλία που ανήκαν στην ελληνική κοινότητα Καρασουλίου (Πολυκάστρου). Μετά από εκκλήσεις της ελληνικής κοινότητας επιστράφηκαν το σχολείο και η εκκλησία και η λειτουργία τελούνταν πλέον εναλλάξ σε ελληνικά και βουλγαρικά.

Στο Πολύκαστρο κατασκευάστηκε το βρετανικό κοιμητήριο των πεσόντων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου που σχεδίασε το 1920 ο Σκότος αρχιτέκτονας ser Robert Lorimer.

Στις 24 Δεκεμβρίου 1948, τη νύχτα, αντάρτες του Δ.Σ.Ε. επιτέθηκαν κατά του Πολυκάστρου. Οι στρατιωτικές δυνάμεις της περιοχής αντιμετώπισαν την επίθεση. Τις πρωινές ώρες οι αντάρτες καταδιώχθηκαν από πεζοπόρα τμήματα και από αεροπορία.

 

Πηγές:

1. Περιοδικό «Μακεδονικά» - Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών - Έρευνα της Ε. Ζέλλιου - Μαστροκώστα με τίτλο «Άγνωστοι και ελάχιστα γνωστοί αγωνιστές της περιοχής Γευγελής κατά τον Μακεδονικό Αγώνα».

2. Χρήστος Π. Ίντος, «Κέντρα οργάνωσης, δράσης και αντίστασης των Ελλήνων στον Ν. Κιλκίς κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα». Αποτελεί κεφάλαιο από το βιβλίο "Μακεδονικός Αγών" (συλλογικό έργο) από τις εκδόσεις Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών - 2006.

3. Εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ (φύλλο της 28 Δεκεμβρίου 1948).

4. Ιστοσελίδα Βικιπαίδεια.

5. Ιστοσελίδα ΣΤΑ ΠΛΑΓΙΑ ΠΑΙΟΝΙΑΣ http://plagia-paionias.blogspot.com

Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Δείτε την σχετική με το μνημείο ανάρτηση - συνεισφορά μου, στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων: 

https://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%CE%BC%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B5%CE%AF%CE%BF-%CF%80%CE%B5%CF%83%CF%8C%CE%BD%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%B7%CF%81%CF%8E%CF%89%CE%BD-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CF%8D%CE%BA%CE%B1%CF%83%CF%84%CF%81%CE%BF/

Η έρευνα δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της εφημερίδας Μαχητής του Κιλκίς την 3/4/2023.

Το ελληνικό στρατιωτικό κοιμητήριο του Α' Π.Π. στον Φανό Παιονίας

Η είσοδος των ελληνικών στρατιωτικών κοιμητηρίων του Α' Π. Π. στην ορεινή περιοχή του χωριού Φανός. Φωτογραφία: Θεoδωρος Π. Μποράκης 2025.

Έρευνα: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Τα ελληνικά στρατιωτικά μνήματα, όπως τα χαρακτηρίζουν οι τοπικοί κάτοικοι, βρίσκονται στην ευρύτερη ορεινή περιοχή του χωριού Φανός Παιονίας, περίπου 3 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά σε ευθεία από το χωριό, στην τοποθεσία Τσάγκα.

Λόγω της υπερκάλυψής τους από την βλάστηση γίνεται δύσκολα αντιληπτός ο χώρος των κοιμητηρίων (διατηρείται μόνο τμήμα του χαμηλού περιτοιχίσματος, η πύλη εισόδου και απομεινάρια πέτρινης βάσης πιθανότατα κάποιου μνημείου).

Ο χώρος τους προσδιορίζεται σε απόσταση περίπου 600 μέτρων νοτιανατολικά από το μνημείο Γάλλων πεσόντων, με κίνηση οδοιπορικώς σε εκτός δρόμου έδαφος, παράλληλα με την ανατολική όχθη του χειμάρρου Κουμ Ντερέ που χύνεται στον παραπόταμο του Αξιού ποταμού, Κοτζά Ντερέ, στη θέση Παλιά Γέφυρα κοντά στο χωριό Πηγή. 

Οι τάφοι δεν υφίστανται πλέον και ο χώρος του κοιμητηρίου είναι απροσπέλαστος λόγω πυκνής βλάστησης.  Ίχνη διαμορφωμένου εδάφους κατά τη διαδρομή γίνονται εύκολα αντιληπτά (όπως και κοντά στην πύλη του νεκροταφείου) που φανερώνουν πως πιθανότατα το 1916 να υπήρχε εκεί δρόμος που είχε κατασκευαστεί για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των δυνάμεων της Αντάντ.

Τμήμα της διαδρομής προς τα ελληνικά στρατιωτικά κοιμητήρια μέσα από τον χείμαρρο Κουμ Ντερέ. Φωτ. Θοδωρής Μποράκης 2025.

Σχέση με την ιστορία – Η ουδέτερη στάση της Ελλάδας κατά τον Α΄ Π. Π. επηρεάστηκε από τη δράση των δυνάμεων της Αντάντ κατά των Κεντρικών Δυνάμεων στο Μακεδονικό Μέτωπο (απόβαση γαλλικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη το 1915) και από τη κατάληψη της ελληνικής επικράτειας, ανατολικά του ποταμού Στρυμόνα, από τον βουλγαρικό στρατό που ήδη υπήρξε σύμμαχος των Κεντρικών Δυνάμεων (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Τουρκία) (1916).

Η βουλγαρική κατάληψη ελληνικών εδαφών, η εγκληματική δράση του βουλγαρικού στρατού σε βάρος των Ελλήνων κατοίκων και η αδράνεια της κυβέρνησης του Στέφανου Σκουλούδη έναντι όλων αυτών, ήταν που έφεραν στο αποκορύφωμά του τον Εθνικό Διχασμό μεταξύ του βασιλιά Κωνσταντίνου και του Ελευθέριου Βενιζέλου. Αποτέλεσμα των αφόρητων επιρροών των αντιμαχόμενων (Αντάντ και Κεντρικών Δυνάμεων) που ασκούνταν στο ελληνικό πολιτικό παρασκήνιο, ήταν να αντιδράσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην ελληνική ουδετερότητα με στρατιωτικό κίνημα και να προκύψουν οι δυο ελληνικές κυβερνήσεις (των Αθηνών με υπηρεσιακό πρωθυπουργό τον Σπυρίδωνα Λάμπρου και της Θεσσαλονίκης με πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο) τον Σεπτέμβριο του 1916 αλλά και να εξοριστεί ο βασιλιάς Κωνσταντίνος το καλοκαίρι του 1917, υπό την απειλή επέμβασης των δυνάμεων της Αντάντ στην Αθήνα, δυνάμεων που επιδίωκαν και πέτυχαν να τοποθετήσουν βασιλιά τον Αλέξανδρο και πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Η κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης (της Θεσσαλονίκης) με πρωθυπουργό τον Ελ. Βενιζέλο που είχε τη υποστήριξη της Αντάντ, εγκατέλειψε την αυστηρή ουδετερότητα κι έλαβε μέρος στον πόλεμο, στο πλευρό των Γάλλων με 3 Ταξιαρχίες Πεζικού. Την άνοιξη του 1917, στα βόρεια σύνορα της χώρας διεξήχθησαν σημαντικές μάχες των Ελλήνων και των Γάλλων κατά των Βουλγάρων και των Γερμανών (μάχες Σεμέν ντε Φερ, Ραβινέ κλπ). Την ίδια στιγμή η Κυβέρνηση των Αθηνών κι ο βασιλιάς Κωνσταντίνος δεχόταν πιέσεις από την Αντάντ για αφοπλισμό του στρατού στον ελληνικό νότο, και είχε ήδη γράψει στο ιστορικό της τα «Νοεμβριανά» του 1916 με τον ναυτικό αποκλεισμό της Αθήνας και του Πειραιά από τον Αγγλο-γαλλικό στόλο και την αιματηρή αντίδραση του Συνδέσμου των Επιστράτων στην επιβολή του αφοπλισμού και την παρουσία Αγγλο-γάλλων εισβολέων στους δρόμους της Αθήνας. 

Η βάση του μνημείου, ανάμεσα στην πυκνή βλάστηση, με εμφανή τα σημάδια καταστροφής από τις έρευνες χρυσοθήρων. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης 2025.

Τμήμα του χαμηλού περιτοίχισματος των κοιμητηρίων (δεκαετία 2010). Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης.

Μνημείο πεσόντων Γουμένισσας

Μνημείο πεσόντων Γουμένισσας. Πηγή φωτογραφίας ιστοσελίδα "Οδός Ελλήνων"  https://share.google/3t7EJEgOzUQIeaJAT

Το μνημείο πεσόντων Γουμένισσας. 

Φωτογραφία Θοδωρής Π. Μποράκης

Νοέμβριος 2025

Το μνημείο βρίσκεται στην Γουμένισσα, στο πάρκο μεταξύ των οδών Εθνικής Αντίστασης και Ρωμυλίας.

Στην στήλη του μνημείου, σε μεταλλικό ανάγλυφο γλυπτό παριστάνεται ένας τραυματία μαχητή με σπαθί και ασπίδα που τον ανασηκώνει φτερωτή γυναικεία μορφή (πιθανότατα η Δόξα). Το γλυπτό κατασκεύασε ο γλύπτης Θανάσης Μηνόπουλος.

Στην κεντρική επιγραφή κάτω από την ανάγλυφη μεταλλική παράσταση αναγράφεται: "Ανδρών επιφανών πάσα γη τάφος - Η Κοινότης Γουμενίσσης ευγνωμονεί τους ηρωικώς πεσόντας υπέρ πατρίδος".

Αριστερά και δεξιά στις πλευρές της στήλης του μνημείου αναγράφονται ονόματα πεσόντων και αγνοουμένων των πολέμων κατά τις περιόδους 1912-1922, 1940-1941 και 1947-1949.

Το μνημείο μεταφέρθηκε τη δεκαετία του 1980 από παρακείμενο σημείο της τοποθεσίας και ανακαινίσθηκε παίρνοντας τη σημερινή του μορφή. Από το παλαιό μνημείο ενσωματώθηκαν στο ανακαινισμένο και οι μαρμάρινες πλάκες με τα ονόματα των πεσόντων.

Γουμένισσα: Σημαντική ελληνική κωμόπολη τόσο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας όσο και κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα αναδεικνύοντας μεγάλες μορφές του ελληνισμού όπως οι αδερφοί Δογιάμα, ο γιατρός Άγγελος Σακελλαρίου, τον ευεργέτη Θάνο Ζελέγκο κ.α. αλλά και τραγικές μορφές που έχασαν τη ζωή τους στην περιοχή όπως ο Γεώργιος Βαφόπουλος από τη Γευγελή, ο καπετάν Κόδρος (λοχαγός Μιχαήλ Μωραΐτης), ο καπετάν Ζόγρας (ανθυπολοχαγός Σπύρος Φραγκόπουλος), ο καπετάν Νικηφόρος Β΄ (Γεώργιος Παπαδόπουλος), ο δάσκαλος Ιωάννης Πίτσουλας από τη Ναύπακτο κ.α.

Η Γουμένισσα απελευθερώθηκε από τον τουρκικό ζυγό την 23 Οκτωβρίου 1912 όταν και εισήλθε στην κωμόπολη ο ελληνικός στρατός.

Η Γουμένισσα και η ευρύτερη περιοχή της διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο και κατά τη διάρκεια του Α' Π.Π.

Είναι κωμόπολη του Δήμου Παιονίας στα δυτικά του Νομού Κιλκίς με περίπου 3.600 κατοίκους. Αποτελεί την πολιτιστική πρωτεύουσα του Δήμου Παιονίας και έδρα της Ιεράς Μητροπόλεως Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως και Πολυκάστρου, με πλούσια ιστορία και πολιτιστικό υπόβαθρο. Το όρος Πάικο, σύμβολο της Γουμένισσας, δεσπoζει της κωμοπόλεως.

 

Ο γλύπτης Θανάσης Μηνόπουλος γεννήθηκε στη Φλώρινα το 1931 και πέθανε το 1982. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Ολοκλήρωσε περαιτέρω σπουδές στην Κωνσταντινούπολη, τη Ζυρίχη και τη Βιέννη. Το κύριο μέρος του έργου του αποτελούνταν από αναμνηστική γλυπτική, όπου εφάρμοσε την ακαδημαϊκή, εξιδανικευμένη αισθητική, σε συνδυασμό με ηρωικούς συμβολισμούς. 

(Πηγή: Minopoulos Thanasis (Μηνόπουλος Θανάσης) | Public art of Cyprus https://share.google/lIiynagCZ6Ekw0AKE)

Γαλλικός πυργίσκος - οστεοφυλάκιο στη Γουμένισσα

Γαλλικός πυργίσκος - οστεοφυλάκιο στη Γουμένισσα. 

Φωτογραφία: ιστοσελίδα https://www.visitpaionia.gr

Πρόκειται για έναν μικρό πυργίσκο που βρίσκεται στο 1ο χιλιόμετρο της δημόσιας οδού Γουμένισσας – Γιαννιτσών. Δέσποζε σε γαλλικό κοιμητήριο του Α΄ Π.Π., το οποίο καταργήθηκε τη δεκαετία του 1920.

Πηγή: ιστοσελίδα https://www.visitpaionia.gr

Γαλλικά νεκροταφεία Γουμένισσας - Το κοιμητήριο οργανώθηκε στο ύψος του πρώτου χιλιομέτρου της δημόσιας οδού Γουμένισσας – Γιαννιτσών, απέναντι από το σημερινό κλειστό γυμναστήριο της πόλης. Ήταν τριακοσίων (300) θέσεων και εκτείνονταν σε έκταση που απαλλοτριώθηκε για τον σκοπό αυτόν. Στο μέσον του κοιμητηρίου ανεγέρθηκε παρεκκλήσιο, από το οποίο σήμερα διασώζεται πυργίσκος.

Μετά τη λήξη του Μεγάλου Πολέμου, την δεκαετία του 1920, η Γαλλική Πολιτεία μετέφερε τα οστά των απολεσθέντων αξιωματικών, υπαξιωματικών και οπλιτών στο Συμμαχικό Κοιμητήριο του Ζεϊντελίκ (Σταυρούπολης) Θεσσαλονίκης ή κατά την τοπική παράδοση στην Γαλλία. Η έκταση αποδόθηκε στους ιδιοκτήτες της και επανήλθαν στις καλλιέργειές τους.

Πηγή: Εφημερίδα ΜΑΧΗΤΗΣ του Κιλκίς - Χρήστος Π. Ίντος.

Μνημείο πεσόντων στο χωριό Λιβάδια

Τα μνημεία διηγούνται Ιστορία...

Έρευνα: Θεoδωρος Π. Μποράκης

Α) Το παλιό μνημείο Λιβαδίων (1939)

Το μνημείο πεσόντων Λιβαδίων που κατασκευάστηκε την 23/9/1939. Στην πίσω πλευρά του μνημείου αναγράφονται: "Η Κοινότης Μεγ. Λιβαδίων ανήγειρε εις μνήμην των κάτωθι ενδόξως πεσόντων κατά τους πολέμους. Ανηγέρθη την 23/9/1939." Φωτογραφία: Θοδωρής Π. Μποράκης (Αύγουστος 2022).

Οι πλευρές του μνημείου με τα ονόματα των πεσόντων κατά τον Μακεδονικό Αγώνα και κατά τις μάχες της περιόδου 1912 - 1922:

Β) Το σύγχρονο μνημείο Λιβαδίων (2001)

Το μνημείο πεσόντων Λιβαδίων που κατασκευάστηκε την 1/7/2001. Στην όψη του μνημείου αναγράφονται: "Η Κοινότητα Λιβαδίων το έτος 2001 - Τιμής ένεκεν στα υπέρ πίστεως και πατρίδας πεσόντα τέκνα της". Και παρακάτω αναγράφονται οι στίχοι του ποιητή Κωστή Παλαμά: "Χρωστούμε σ' αυτούς που ήρθαν, πέρασαν, θα ρθούνε, θα περάσουν, κριτές θα μας δικάσουν οι αγέννητοι κι οι νεκροί".

Σε πλευρά του μνημείου αναγράφεται διακριτικά: "Εγκαινιάσθει την 1η Ιουλίου 2001 από τον Γ.Γ. Π.Κ.Μ. Βασίλειο Βαλασόπουλο επί προεδρίας Φωτίου Κιλιπίρη." Φωτογραφία: Θοδωρής Π. Μποράκης (Αύγουστος 2022).

Οι πλευρές του μνημείου με τα ονόματα των πεσόντων κατά τον Μακεδονικό Αγώνα και κατά το έπος 1940 - 1941:

Στα μνημεία αναγράφονται οι πεσόντες: 

(Στο παλαιό μνημείο) Κατά τους Μακεδονικούς Αγώνες 1903 - 1904: (Οι Αρχηγοί) Νικ. Νέσιας, Μ. Ρουμελιώτης ή Κόδρος, Κων. Γαρέφης. Κων. Κουλέρδας, Κων. Μπάρτζας, Μιλτ. Μπάρτζας, Γεωρ. Παπαοικονόμου, Αστέριος Μπάρτζας, Σπυρ. Μήλιος, Νικ. Μπέλλης, Δημ. Μπάρτζας, Γεώρ. Γεράνης, Αναστ. Γεράνης, Ναούμ Μπόλλας, Γεώρ. Καϊμακάμης,  Κω. Τριανταφύλλου, Μιχ. Τριανταφύλλου, Κων. Σαραμάντος, Μαρουσιά Σαραμάντου, Μιχ. Σαραμάντος, Ιωαν. Σαραμάντος, Μαρ. Σαραμάντου, Κων. Μήσιας, Μιχ. Μήσιας, Κων. Χαταΐμης, Ιωάν. Αδάμου, Δημ. Αδάμου, Αναστ. Χρυσοχόου, Γεώργ. Σαούλης, Φώτης Πασιάτας, Αστ. Σίβης, Χαρ. Διδάσκαλος, Αστέρ. Μπέκας, Αστέρ. Σταμπουλής (οπλαρχηγός), Αστέρ. Τίκας, Αναστ. Μπέλης, Αστέρ. Κολλίνας ή Μπέτσιος, Αστέρ. Μούζας, Δημ. Ζάρκος, Νικ. Παπαοικονόμου (ιερέυς), Απ. Κιοσσές, Αναστ. Λάλος, Νικ. Νέτης, Αριστ. Πάπαρης. (Προσθήκες στο νέο μνημείο) Μιχ. Παπανικολάου ή Δασκαλοχάλης, Γεωργ. Παππάς ή Σαρρής.

(Στο παλαιό μνημείο) Πεσόντες 1912 - 1922:  Γεώργ. Χατζηβρέττας, Κων. Γρόσος, Αστ. Ταχής, Δημ. Πούγιας, Νικ. Φράγκος, Ιωάν. Νάκης, Δημ. Τσιότας, Δημ. Πρέμτσης, Αστέρ. Πάλλας, Γεωρ. Μπαρτζάκης, Αστέρ. Ντουίτσης, Αστερ. Τίτος, Αστερ. Γκιούρης, Νικ. Τσιλιφίκας, Αστέρ. Τζίκος,  Αστέρ. Θ. Σταπατόρης, Γεώργ. Πυρόντζης, Δημ. Μετζίτης, Γεώργ. Τόδας,  Αστέρ. Γ. Κοπάτσης, Γεώργ. Πασκόνης, Μιχ. Μέρκας, Αστέρ. Τσιλιφύκας, Αστέρ. Δ. Κοπάτσης.

(Στο νέο μνημείο) Πεσόντες κατά το Έπος 1940 -1941: Μιχ. Αν. Δόσπρας, Γεώργ. Κων. Λέντζος, Νικολ. Αστ. Πρέμτσης, Δήμος Δημ. Ράφτης, Δημ. Αστ. Ταουσάνης, Αριστείδης Μιχ. Τίκας, Μιχ. Γεωργ. Τουλίκας, Μιχ. Νικ. Τσιότσκος.

Σχέση με την Ιστορία – Μέχρι το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Μεγάλο Λιβάδι θεωρούνταν ένα από τα μεγαλύτερα βλαχοχώρια της Μακεδονίας. Οι πρώτοι κάτοικοι του ορεινού χωριού ήταν Βλάχοι και προέρχονταν από χωριά της Πίνδου.

Οι πατριαρχικές οικογένειες των Βλάχων, τα «φαλκάρια» όπως ονομάζονταν, μεταφέρθηκαν στα Λιβάδια με σχεδόν όλα τα περιουσιακά τους στοιχεία, τα οποία αντιστοιχούσαν σε ζωικό κεφάλαιο, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί στα Λιβάδια ένας εύρωστος κτηνοτροφικός και γεωργικός (καλλιέργεια πατάτας) οικισμός. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1889 ο αυστριακός περιηγητής Weigand σημείωσε ότι στην περιοχή υπάρχουν 400 σπίτια και διαβιούν 2.000 κάτοικοι. Τα Λιβάδια αποτελούσαν το οικονομικό κέντρο των γύρω βλαχόφωνων χωριών των Μογλενών (Αρχάγγελος, Κούπα, Σκρα, Κάρπη, Χούμα). Η απογραφή του 1913 ανέβασε τον πληθυσμό τους στους 4.000 κατοίκους και κατέταξε τον τότε οικισμό στον ένατο μεγαλύτερο της Κεντρικής Μακεδονίας.

Ιστορικά στιγμιότυπα – Στις 18 Μαΐου 1905 κάτω από το Καντάστι, την κορυφή του Πάικου, στα βορειο-ανατολικὰ των Μεγάλων Λειβαδίων, πέφτει ηρωικά ο Καπετάν Κόδρος μετά από μάχη που έδωσε με τις τουρκικές δυνάμεις και ενώ καταδίωκε την ομάδα του κομιτατζή Αντών Γιοβάν, ξαδέλφου τού επίσης κομιτατζή της περιοχής Αποστόλ Πέτκωφ. Μαζί του πέφτει με άλλα παλικάρια και ο υπαρχηγάς της ομάδας του, ο Ανθυπολοχαγός Σπύρος Φραγκόπουλος (Καπετάν Ζόγρας). Στις 23 Μαΐου του 1905 ὁ Λάμπρος Κορομηλάς τηλεγραφεί από το προξενείο της Θεσσαλονίκης προς τον Υπουργό των Εξωτερικών Αλέξανδρο Σκουζέ και του αναφέρει επακριβώς: «Περὶ τῆς ἐν Λιβαδίοις ἐπελθούσης ἡμὶν συμφορᾶς.»

Κατά την Κατοχή ο ορεινός οικισμός των Λιβαδίων υπήρξε ο τόπος ρίψης συμμαχικών ανεφοδιασμών προς τους αντάρτες του 30ου Συντάγματος του ΕΛ.ΑΣ που δρούσε στην περιοχή.

Στις 4 Ιανουαρίου 1944 ο γερμανικός στρατός συνέλαβε και εκτέλεσε στα Λιβάδια 27 Έλληνες αντάρτες.

Στις 13 Ιανουαρίου 1944 τμήμα του 30ου Συντάγματος του ΕΛ.Α.Σ. έστησε ενέδρα στη θέση «Αεροδρόμιο» βόρεια του χωριού Μεγάλα Λιβάδια και διέλυσε γερμανικό τμήμα 70 ανδρών που κινούνταν προς τα χωριά του Πάικου.

Στις 6 Μαΐου 1944, ο γερμανικός στρατός πυρπόλησε τα χωριά Μεγάλα Λιβάδια και Τρία Έλατα, στο Πάικο κι εξανάγκασε τους κατοίκους τους να μετακινηθούν μαζικά και να εγκατασταθούν στα χωριά της Γουμένισσας.

Το χωριό Λιβάδια (Μεγάλο Λιβάδι) τον Ιανουάριο 1917 κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πηγή φωτογραφίας: Ιστοσελίδα https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:A_l%27ouest_du_Vardar_(d%C3%A9cembre_1916_-_janvier_1917)_-_Livadi_(anciennement)_%3B_Megala_Livadia_(actuellement)_-_M%C3%A9diath%C3%A8que_de_l%27architecture_et_du_patrimoine_-_APOR111316.jpg

Το χωριό Λιβάδια: Γραφικό βλαχοχώρι του Δήμου Παιονίας στον Νομό Κιλκίς. Είναι χτισμένο κοντά στην κορφή του όρους Πάικο σε υψόμετρο 1.200 μέτρων με περίπου 400 κατοίκους. Ο ταξιδιώτης μπορεί να επισκεφθεί τον Ι. Ν. Αγίου Νικολάου, τα μνημεία πεσόντων του χωριού που μαρτυρούν την ιστορική σημασία της περιοχής, τα καταστήματα εστίασης και τα καταλύματα διαμονής του χωριού.

Παγαραγωγή: Γαλακτοκομικά προϊόντα, πατάτες κλπ

Ενδιαφέροντα: διαδρομές στο Πάικο, ορειβασία, ορεινή πεζοπορία, ορεινή ποδηλασία, χειμερινός τουρισμός, αλεξίπτωτο πλαγιάς.

Στα Λιβάδια δραστηριοποιείται ο Σύλλογος Γυναικών «Οι Αρμάνες». Κάθε έτος διοργανώνονται οι αγώνες Αλιγκάρι Run και Αλιγκάρι Bike με αφετηρία και τερματισμό το χωριό.

Τον Δεκαπενταύγουστο γίνεται αναπαράσταση του βλάχικου γάμου και Αντάμωμα Βλάχων.

Πηγές:

Ιστοσελίδα Δήμου Παιονίας. https://www.visitpaionia.gr

Ιστοσελίδα «Βλαχόφωνοι». http://vlahofonoi.blogspot.gr

Ιστοσελίδα «Στα Πλάγια Παιονίας» https://plagia-paionias.blogspot.com

Φωτογραφίες: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Δημοσιεύτηκε την 2 Φεβρουαρίου 2023 στην ιστοσελίδα της εφημερίδας ΜΑΧΗΤΗΣ του Κιλκίς.

Δείτε εδώ την ανάρτηση για τα μνημεία του χωριού στην ιστοσελίδα Γλυπτοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίων.

Μνημείο πεσόντων και μνήμα του δάσκαλου Γεώργιου Σιδηρόπουλου στην Ειδομένη

Το σύνθετο μνημείο πεσόντων στο σχολείο της Ειδομένης. Στη δεξιά πλευρά του μνημείου διακρίνεται ο ανακαινισμένος τάφος του δάσκαλου Γεώργιου Σιδηρόπουλου μετά από βανδαλισμό που υπέστεη από "αλληλέγγυους" το διάστημα της κατοχής της Ειδομένης από τις ΜΚΟ και χιλιάδες λαθρομεταναστών την περίοδο 2015-2016. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης.

Έρευνα - παρουσίαση: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Στο μνημείο του σχολείου της Ειδομένης εκτός του μνήματος του δασκάλου Σιδηρόπουλου βρίσκεται και η αναθηματική στήλη που είναι αφιερωμένη στη δασκάλα Αικατερίνη Χατζηγεωργίου απo την Γευγελή. Η θέση των δύο δασκάλων στο μνημείο δεν είναι τυχαία. 

Το 1939 ο δάσκαλος της Ειδομένης Γεώργιος Σιδηρόπουλος, σύμφωνα με την ιστοσελίδα της Ειδομένης, βρήκε στο νεκροταφείο της Γευγελής (εκτός ελληνικών συνόρων) το σταυρό της δασκάλας Αικατερίνης Χατζηγεωργίου. Πάνω έγραφε τα εξής: «Υπέρ της εις τον Θεόν των Ελλήνων πίστεως αγωνιζομένη, πυρί υπό των Βουλγάρων παραδοθείσα, ενθάδε κείμαι, Αικατερίνη Χατζηγεωργίου διδάσκαλος, 14 Οκτωβρίου 1904». Το σταυρό αυτό μετέφερε στην Ειδομένη με πομπή που αποτελούνταν από ιερείς και μουσική εκ Γευγελής και τον τοποθέτησε στο προαύλιο του σχολείου, στο ηρώο.

Ο δάσκαλος Γεώργιος Σιδηρόπουλος με έντονη εθνική δράση στην περιοχή υπήρξε αρχικά στόχος των Βουλγάρων κι αναζητήθηκε χωρίς να σταθεί δυνατή η ανεύρεσή του όταν στις 17/1/1944 βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις πέρασαν στο χωριό Χαμηλό και την ευρύτερη παραμεθόρια ζώνη του Ν. Κιλκίς και σκόρπισαν τον όλεθρο στους κατοίκους.

Αργότερα, στα χρόνια του διχασμού, αντάρτες της Αριστεράς στοχοποίησαν τον δάσκαλο με αποτέλεσμα τη δολοφονία του στην όχθη του Αξιού ποταμού, στο σημείο που υπήρχε βάρκα μεταφοράς προσώπων από τον κάμπο της Ειδομένης στον απέναντι κάμπο των Ευζώνων. Η ενέδρα των δολοφόνων στήθηκε στον κάμπο της Ειδομένης στη συστάδα των δέντρων που ήταν δεμένη η βάρκα του Αξιού, τη νύχτα της 14ης προς 15η Αυγούστου 1946 (πανήγυρη του χωριού Εύζωνοι). Σ' εκείνο το σημείο δολοφόνησαν τον δάσκαλο οι αντάρτες, καθώς επέστρεφε στην Ειδομένη μετά από επίσκεψή του στο χωριό Εύζωνοι.

Το δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ της 17/8/1946 που περιλαμβάνει και την είδηση της δολοφονίας του Γεώργιου Σιδηρόπουλου.

Ειδικά για την δολοφονία του δασκάλου αναγράφονται στο παραπάνω δημοσίευμα:

"Ο δημοδιδάσκαλος Σιδηρόπουλος, ανταποκριτής της εφημερίδος ΦΩΣ Θεσσαλονίκης εις Ειδομένην, εφονεύθη την πρωίαν ενώ μετέβαινε από γο χωρίον Εύζωνοι εις την Ειδομένην υπό 6 κομμουνιστών."

Αναθηματική στήλη στον τόπο μαρτυρίου του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα στη Γουμένισσα

 

Η αναθηματική στήλη στον τόπο μαρτυρίου του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα, στη Γουμένισσα, στη διαδρομή Γουμένισσας - Γιαννιτσών. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2023).

Η μαρμάρινη αναθηματική στήλη δεν είναι γνωστό πότε έχει τοποθετηθεί (αποτυπώνεται σε φωτογραφίες της δεκαετίας του 1950), η βάση της καθώς και το χαραγμένο κείμενο της βάσης είναι μεταγενέστερες της στήλης κατασκευές. Η αναθηματική στήλη είναι τοποθετημένη στην αριστερή πλευρά του επαρχιακού δρόμου Γουμένισσας - Φιλυριάς - Γιαννιτσών στην έξοδο της Γουμένισσας (οδός Καπετάν Γκόνου), σχεδόν απέναντι από το μνημείο των 52 εκτελεσμένων από τον Κατοχικό στρατό την 25 Μαΐου 1944.

Στον κορμό της στήλης, κάτω από τον διάκοσμο (σταυρός ανάμεσα σε δέσμες δάφνης) είναι χαραγμένα τα εξής:

"Η Γουμένισσα ευγνωμονούσα τους ήρωας Μακεδονικού Αγώνος: Άγγ. Σακελλαρίου, Ι. Πίτσουλα, Θ. Σλαμπάκη, Π. Τζιάνα, Μ.Γ. Πούλκα, Κ.Γ. Πούλκα".

Στην ίδια όψη της στήλης, στην βάση της είναι χαραγμένα τα εξής:

"Εδώ απαγχονίστηκε το 1904 από τους κομιτατζήδες ο διδάσκαλος από τη Ναύπακτο Ιωάννης Πίτσουλας".

Ὁ δάσκαλος Ἰωάννης Πίτσουλας ἀπὸ τὴ Ναύπακτο, κρεμασμένος ἀπὸ τὸ ἔνοπλο σῶμα τοῦ κομιτατζῆ Ἀποστὸλ Πετκώφ, σὲ ἕνα δέντρο ἔξω ἀπὸ τὴ Γουμένισσα.

Πηγὴ: http://www.imma.edu.gr/imma/dbs/Artifacts/index.html?show=1&start=35

Σχέση του μνημείου με την ιστορία - Στις 21 Νοεμβρίου 1904, έξω από τη Γουμένισσα, συμμορία Βούλγαρων κομιτατζήδων του Αποστόλ Πέτκωφ δολοφόνησε τον Έλληνα δάσκαλο Ιωάννη Πίτσουλα που είχε καταγωγή από τη Ναύπακτο. Ο νέος δάσκαλος είχε αποφοιτήσει από το Διδασκαλείο της Αθήνας και θέλησε να διοριστεί σε σχολείο της Μακεδονίας. Διορίστηκε στη Γουμένισσα όπου είχε εγκατασταθεί στα τέλη Οκτωβρίου 1904, ένα μήνα πριν τη δολοφονία του! Η συμμορία των δραστών οδήγησε τον δάσκαλο σε δασώδη περιοχή στη διαδρομή Γουμένισσας – Γιαννιτσών, λίγο έξω από την Κοινότητα της Γουμένισσας, και τον απαγχόνισαν.

Προτομή του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα στο προαύλιο του 1ου Δημοτικού Σχολείου Γουμένισσας. Την προτομή φιλοτέχνησε η γλύπτρια Αλίκη Χατζή. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2023).

Πηγές: 

1. Χρῆστος Ἴντος - Ἰωάννης Πίτσουλας, ὁ Δάσκαλος ποὺ θυσιάστηκε γιὰ τὴ Μακεδονία, ὁ μαρτυρικός του θάνατος στὴ Γουμένισσα, Γουμένισσα 2000.

2. Θεόδωρος Π. Μποράκης - Κοινότης Πλαγίων εν Παιονία Κιλκίς - 2002.

Το μνημείο των 52 εκτελεσθέντων από τις Κατοχικές δυνάμεις την 25 Μαΐου 1944 στη Γουμένισσα

 

Το μνημείο των 52 εκτελεσθέντων από τις Κατοχικές δυνάμεις την 25η Μαΐου στη Γουμένισσα. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2023)

Τα ονόματα των εκτελεσθέντων από τις Κατοχικές δυνάμεις. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2023)

Το μνημείο 52 εκτελεσθέντων από τις Κατοχικές δυνάμεις την 25η Μαΐου 1944 βρίσκεται στην έξοδο της Γουμένισσας, στην επαρχιακή οδό Γουμενίσσης - Φιλυριάς - Γιαννιτσών, στην τοποθεσία «Τσικαρτσίιτσα». Αποτελεί μια μαρμάρινη σύνθεση από ένα μεγάλο μνήμα και την κάθετη πλάκα με τα ονόματα 84 (;) νεκρών. [Πιθανότατα προστέθηκαν ονόματα νεκρών της ευρύτερης περιοχής που έχασαν τη ζωή τους στην κατοχική περίοδο].

Στην μαρμάρινη πλάκα αναγράφονται: "Εδώ βρίσκονται 52 πατριώτες της Εθνικής Αντίστασης εκτελεσμένοι από τα Γερμανικά στρατεύματα κατοχής στις 25 Μαΐου 1944" Ακολουθούν τα ονόματα των νεκρών. Ενώ κάτω από τον κατάλογο των ονομάτων αναγράφεται: "Ο Δήμος Γουμένισσας και η Π.Ε.Α.Ε.Α. Γουμένισσας τιμούν την μνήμη των."

Αριστερά από το μαρμάρινο μνημείο υπάρχει τοποθετημένος παλιός ξύλινος σταυρός, πιθανότατα κατασκευασμένος πριν το σύγχρονο μνημείο, που αναγράφει στο οριζόντιο μέρος του (με δυσανάγνωστες λόγω καταστροφής τις πρώτες λέξεις): "...εξετελέσθησαν από τους Ούννους βαρβάρους επιδρομείς Γερμανούς και εθνοπροδότες. 52 λαϊκοί αγωνιστές έπεσαν στον βωμό της λευτεριάς."

Το μνημείο, λιτό στην αρχική του μορφή είχε κατασκευαστεί το 1982 ενώ αργότερα ανακαινίστηκε στη μορφή που υφίσταται σήμερα. 

Σχέση του μνημείου με την Ιστορία - Κατά το διάστημα της άνοιξης του 1944 η ευρύτερη περιοχή Γουμένισσας είχε έντονη δραστηριότητα μεταξύ των ανταρτικών δυνάμεων του Ε.Λ.Α.Σ. 

Η δραστηριότητα αυτή ξεκινάει στις 18 Φεβρουαρίου 1944 που οι αντάρτες του Ε.Λ.Α.Σ. σε ενέδρα στη διαδρομή Αξιουπόλεως - Γουμενίσσης, λίγο έξω από τη Γουμένισσα κατέστρεψαν τρία οχήματα του γερμανικού στρατού και φόνευσαν 5 Γερμανούς αξιωματικούς και οπλίτες, τον Έλληνα έπαρχο Σταύρο Κωστόπουλο και τον Έλληνα διερμηνέα του.

Ακολουθούν πυκνά γεγονότα όπως η ανεπιτυχής επίθεση των ανταρτών κατά των κατοίκων των χωριών Άγιος Πέτρος και Μεσιά (6/3). Η αναποτελεσματική εκκαθαριστική επιχείρηση του γερμανικού στρατού στην περιοχή του χωριού Γρίβα (9/3). Η δραματική καταστροφή των χωριών Άγιος Πέτρος και Μεσιά από τους αντάρτες με δεκάδες νεκρούς κατοίκους των χωριών (16/3). Την δραματική καταστροφή του χωριού Ελευθεροχώρι - Πέλλας ως αντίποινα από τον γερμανικό στρατό (23/3). Την απαγωγή 9 προεστών της Γουμένισσας και τη δολοφονία τους από τους αντάρτες στο διάστημα από 4 έως 16/4). Τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του στρατού Κατοχής στο όρος Πάικο με την ονομασία «Pfingstrose», επιχειρήσεις που είχαν σαν στόχο την αντιμετώπιση ντόπιων και ξένων ανταρτών του 30ου Συντάγματος του Ε.Λ.Α.Σ. (5/5). Τη δραματική καταστροφή των χωριών του Πάικου Λιβάδια και Τρία Έλατα από τον Κατοχικό στρατό καθώς και την βίαια μετεγκατάσταση των κατοίκων τους στην περιοχή της Γουμένισσας (6/5). Και τέλος την αιχμαλωσία κατοίκων της Γουμένισσας από τον γερμανικό στρατό και τον εγκλεισμό τους στο στρατόπεδο Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη ως ομήρους, αλλά και τη σύλληψη και τον απαγχονισμό στην κεντρική πλατεία Γουμένισσας του μέλους του Ε.Α.Μ. Γεώργιου Γεωργόπουλου (8/5).

Η εκτέλεση - Σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής, η ενέργεια της δολοφονίας των 5 Γερμανών στρατιωτών και των 2 Ελλήνων κατοχικών στελεχών της περιοχής από τους αντάρτες την 18/2/1944 κοντά στην Γουμένισσα, είχε ως αποτέλεσμα να αναζητούν οι Κατοχικές αρχές τα πτώματα των φονευθέντων, ελπίζοντας πως έχουν συλληφθεί και βρίσκονται εν ζωή. Όταν στις 24/5/1944 υποδείχθηκαν στη γερμανική διοίκηση οι τόποι που βρισκόταν θαμμένα τα θύματα της ενέδρας τότε αποφασίστηκαν αντίποινα, με την εκτέλεση 52 κατοίκων της Γουμένισσας. Η μεσολάβηση προσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης δεν στάθηκε ικανή να αποτρέψει τελικά την επιβολή των αντιποίνων. Οι Κατοχικές αρχές αποφάσισαν να μεταφέρουν στη Γουμένισσα 52 πολιτικούς κρατουμένους από το στρατόπεδο Παύλος Μελλάς, ανάμεσά τους και 3 Γουμενισσιανούς (Αδαμόπουλος Αναστάσιος, Παπαλεξάνδρου Αθανάσιος και ο Μασλίντσης Γεώργιος), και να τους εκτελέσουν στην τοποθεσία που βρίσκεται σήμερα το μνημείο.

Πηγές:

1. Θανάσης Μητσόπουλος - «Το 30ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ» Θανάσης - εκδ. EDITEX, 1971, Γενεύη.

2. Στράτος Δορδανάς, «Το αίμα των αθώων - Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία 1941-1944», εκδόσεις Εστία, 2007.

3. Γεώργιος Τοσιλιάνης - "Η εκτέλεση των 52 πατριωτών στην Γουμένισσα από τους Γερμανούς εισβολείς στις 25 Μαϊου 1944" - Άρθρο στην εφημερίδα ΜΑΧΗΤΗΣ του Κιλκίς (27/5/2020). 

4. Ιστοσελίδα Ιστορικά Θέματα (http://www.istorikathemata.com)

5. Ιστοσελίδα Γουμένισσα (http://www.goumenissa.eu)

Προτομή του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα στη Γουμένισσα

Προτομή του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα στο προαύλιο του 1ου Δημοτικού Σχολείου Γουμένισσας. Την προτομή φιλοτέχνησε η γλύπτρια Αλίκη Χατζή. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2023).

Προτομή του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα στην Γουμένισσα

Έρευνα: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Στη βάση της μαρμάρινης προτομής του δάσκαλου Ιωάννη Πίτσουλα αναγράφονται: «Ιωάννης Πίτσουλας – Διδάσκαλος ήρως εκ Ναυπάκτου 1881 – 1904» και χαμηλότερα: «Ανηγέρθη εν έτει 1966 πρωτοβουλία του επιθεωρητού και του Διδασκαλικού Συλλόγου Παιονίας τιμής και ευγνωμοσύνης ένεκεν».

Η προτομή είναι τοποθετημένη στο προαύλιο του 1ου Δημοτικού Σχολείου στην Γουμένισσα του Δήμου Παιονίας, στον Νομό Κιλκίς.

Στην δεξιά πλαϊνή πλευρά της προτομής υπάρχουν σκαλισμένα τα στοιχεία της γλύπτριας Αλίκης Χατζή. Η γλύπτρια Αλίκη Χατζή γεννήθηκε στην Κοζάνη το 1923. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Τιμήθηκε με το Α’ Βραβείο γλυπτικής του Δήμου Θεσσαλονίκης και διακρίθηκε σε διαγωνισμούς των υπουργείων Εσωτερικών και Πολιτισμού. Έργα της βρίσκονται σε δημόσιους χώρους και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Πέθανε το 1997 σε ηλικία 74 χρόνων.

Σχέση του μνημείου με την Ιστορία - Στις 21 Νοεμβρίου 1904, έξω από τη Γουμένισσα, συμμορία Βούλγαρων κομιτατζήδων του Αποστόλ Πέτκωφ δολοφόνησε τον Έλληνα δάσκαλο Ιωάννη Πίτσουλα που είχε καταγωγή από τη Ναύπακτο. Ο νέος δάσκαλος είχε αποφοιτήσει από το Διδασκαλείο της Αθήνας και θέλησε να διοριστεί σε σχολείο της Μακεδονίας. Διορίστηκε στη Γουμένισσα όπου είχε εγκατασταθεί στα τέλη Οκτωβρίου 1904, ένα μήνα πριν τη δολοφονία του! Η συμμορία των δραστών οδήγησε τον δάσκαλο σε δασώδη περιοχή στη διαδρομή Γουμένισσας – Γιαννιτσών, λίγο έξω από την Κοινότητα της Γουμένισσας, και τον απαγχόνισαν.

Για τον απαγχονισθέντα από τους κομιτατζήδες δάσκαλο, ο ποιητής Γεώργιος Αθάνας έγραψε το 1917 – 1918 το παρακάτω ποίημα:

Το πλατάνι, που σε βρήκαν κρεμασμένο
με αναρίθμητες στα στήθη σου πληγές,
γιγαντώθηκε και με άνθη στολισμένο
τ’ αντικρίζουν οι ζηλιάρες μας ψυχές.

Εγονάτισα στης ρίζας του το χώμα
κι όσα ερχόσουνα να ειπείς σ’ αυτή τη γη,
Τα ’χω νοιώσει! κι αν δεν πρόφτασε το στόμα
τα ρητόρεψε του τάφου σου η σιγή!

Χρόνια πέρασαν ο σπόρος της ιδέας
να μας δώσει τους μεγάλους του καρπούς.
Μα τα πρώτα εδώ ξεδίπλα της Σημαίας
στους δικούς σου αποκρυνότανε σπασμούς!


Πηγές:
1. Χρήστος Ίντος – «Ιωάννης Πίτσουλας, ο Δάσκαλος που θυσιάστηκε για τη Μακεδονία, ο μαρτυρικός του θάνατος στη Γουμένισσα», Γουμένισσα 2000.
2. Ιστοσελίδα «Στα Πλάγια Παιονίας» http://plagia-paionias.blogspot.com
3. Ιστοσελίδα «Γουμένισσα» http://www.goumenissa.eu

Δημοσιεύτηκε την 16/6/2023 στην ιστοσελίδα Γλυπτοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Αναθηματική στήλη που αναγράφει τα ονόματα των Μακεδονομάχων της περιοχής Γουμένισσας. Η στήλη είναι τοποθετημένη στο σημείο που οι κομιτατζήδες απαγχόνισαν τον δάσκαλο Ιωάννη Πίτσουλα, έξω από τη Γουμένισσα στη διαδρομή Γουμένισσας - Γιαννιτσών. (Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης 2023).

Μνημείο Γενοκτονίας του Ελληνισμού των αλησμόνητων πατρίδων στον Ευρωπό

 

Το μνημείο Γενοκτονίας του Ελληνισμού των αλησμόνητων πατρίδων, στο προαύλιο του Ι. Ν. Αγίου Γεωργίου στον Ευρωπό Παιονίας. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης.

Τα μνημεία διηγούνται Ιστορία... - Ευρωπoς - Το μνημείο Γενοκτονίας του Ελληνισμού των αλησμόνητων πατρίδων.

Έρευνα: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Το μνημείο κατασκευάστηκε αρχικά το 1992 πλησίον του χώρου όπου μετεγκαταστάθηκε το 2011, στο προαύλιο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου στον Ευρωπό του Δήμου Παιονίας στον Νομό Κιλκίς.

Το μνημείο αποτελείται από μαρμάρινη πλάκα στο πάνω μέρος της οποίας υπάρχει μαρμάρινη ανάγλυφη παράσταση που αναπαριστά τα μαρτύρια του ελληνισμού του Φουλατζίκ.

Χαμηλότερα στη μαρμάρινη πλάκα αναγράφονται «Σφαγιασθέντες στο Φουλατζίκ Νικομηδείας Μ. Ασίας 23/6/1920» και ακολουθούν τα ονόματα όσων θανατώθηκαν από τους Τούρκους Τσέτες στο Φουλατζίκ.

Δεξιά της μαρμάρινης πλάκας συμπληρώνει το μνημείο η μεταλλική ανάγλυφη φλόγα και η μεταλλική προτομή του εθνομάρτυρα ιερέα Φιλίππου Καλοκίδη που στηρίζεται σε μαρμάρινη βάση.

Στην βάση της προτομής του ιερέα εθνομάρτυρα αναγράφει: «Ιερεύς Εθνομάρτυρας «Φίλιππος Καλοκίδης 1850 – 1920» και χαμηλότερα αναγράφονται: «Σφαγιασθέντες στην Τσαντώ Ανατολικής Θράκης» και ακολουθούν τα ονόματα όσων θανατώθηκαν από τους Τούρκους στην Τσαντώ.

Το νέο μνημείο κατασκευάστηκε με δαπάνες του Δήμου Παιονίας και του επιχειρηματία Νικόλαου Αρβανίτη κι εγκαινιάστηκε την 11 Ιουνίου 2011 από τον Δήμαρχο Παιονίας κ. Αθανάσιο Λαπόρδα, τον πρώην Δήμαρχος Ευρωπού Ευθύμιο Κουρτζανίδη και τον Αντιπρόεδρο της Ομοσπονδίας Προσφυγικών Σωματείων Ελλάδας κ. Βασίλειο Καραμανλή.

Την φιλοτέχνηση του αρχικού μνημείο επιμελήθηκε ο γλύπτης Ευθύμιος Καλεβράς, ενώ την προσθήκη στη φιλοτέχνηση του νέου μνημείου (νέα ανάγλυφη παράσταση που αντικατέστησε την παλαιά λόγω εκτεταμένης φθοράς) επιμελήθηκε ο γλύπτης Λάζαρος Τάντης.

Λεπτομέρεια από την ανάγλυφη μαρμάρινη παράσταση του μνημείου που αποτυπώνει τις τουρκικές θηριωδίες στο Φουλαντζίκι Βιθυνίας. Φωτογραφία: Απόστολος Καραγιαννόπουλος.

Σχέση του μνημείου με την Ιστορία 

Ο Ευρωπός – Κωμόπολη της Δημοτικής Ενότητας Παιονίας στον Νομό Κιλκίς. Η αρχαία Ευρωπός ήταν η γενέτειρα του Σελεύκου Α’ Νικάτορα (358 π.Χ. – 281 π.Χ.), ενός από τους διαδόχους του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ιδρυτή της δυναστείας των Σελευκιδών που βασίλεψε στο Ασιατικό τμήμα της πρώην Περσικής αυτοκρατορίας. Η αρχαία πόλη της Ευρωπού βρίσκεται περίπου 1.000 μ νοτιοδυτικά από το σημερινό χωριό, στη λοφοσειρά που δεσπόζει στην περιοχή. Aποκαλύφθηκαν σημαντικά ταφικά μνημεία των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων τα οποία διαμορφώθηκαν ώστε ο χώρος πλέον να έχει καταστεί επισκέψιμος.

Στον Ευρωπό μετά την Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκαν: από το Φουλατζίκι συνολικά 277 οικογένειες, την Τσαντώ της Ανατολικής Θράκης 83 οικογένειες, τα Μ. Λειβάδια Παϊκου 11 οικογένειες, το Κίζδεβρεντ της Μικράς Ασίας 9 οικογένειες, τον Πόντο 7 οικογένειες και από την Αρμενία 2 οικογένειες.

Το Φούλατζικ – Το χωριό Φούλατζικ, πατρίδα της πλειονότητας των κατοίκων του Ευρωπού, βρίσκεται 12 χλμ. από τη νότια ακτή του Αστακηνού κόλπου και 10 χλμ. βόρεια της λίμνης της Νίκαιας. Απέχει 13 χλμ. Ν-ΝΔ του Καραμουρσάλ, 35 χλμ. ΝΔ της Νικομήδειας και 19,5 χλμ. ΒΔ της Νίκαιας. Δεν είναι γνωστή η ετυμολογία του ονόματός του. Ωστόσο ήταν κοινό τόσο για το μουσουλμανικό στοιχείο όσο και για το χριστιανικό, ενώ παραμένει και σήμερα ως επίσημη ονομασία του χωριού (Fulacik). Πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή ο πληθυσμός του χωριού ανερχόταν σε 2.500 Έλληνες κατοίκους (700 σπίτια). Τον ίδιο αριθμό δίνει και η στατιστική του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Οι κάτοικοι θεωρούνταν ντόπιοι, ενώ υπήρχε και αυξημένη ενδογαμία στο επίπεδο του χωριού. Οι κάτοικοι του χωριού ήταν τουρκόφωνοι και μόνο οι μαθητές (κυρίως αγόρια, ελάχιστα κορίτσια) μάθαιναν τα ελληνικά. Στο χωριό υπήρχε μια εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο η οποία ήταν μεγάλη, πέτρινη, με χωρητικότητα περί τα 400-500 άτομα. Ανάμεσα στους χριστιανούς άντρες του Φούλατζικ, όπως και στους μουσουλμάνους της ευρύτερης περιοχής, ήταν διαδεδομένη η πάλη. Αρκετοί ήταν παλαιστές (πεχλιβάνηδες) και πάλευαν στα αλώνια του χωριού είτε μεταξύ τους, είτε με τους μουσουλμάνους γείτονες, με την αφορμή εορτών και πανηγύρεων. Το έθιμο της πάλης μεταφέρθηκε από τους Φουλατζικιώτες στη νέα τους πατρίδα στον Εύρωπο Παιονίας.

Το Φούλατζικ κάηκε το 1920 από τους Τσέτες. Οι περισσότεροι κάτοικοι διέφυγαν αρχικά στο Καραμουρσάλ και από εκεί στη Νικομήδεια. Οι οικογένειες του χωριού εγκαταστάθηκαν στον Εύρωπο Παιονίας (Κιλκίς), στην Κορμίστα Σερρών και στην Αθήνα.

Ο εθνομάρτυρας ιερέας του Φούλατζικ- Σύμφωνα με δημοσιεύματα ερευνητών των ιστορικών πτυχών του Ευρωπού, ο ιερέας Φίλιππος Καλοκίδης έμελλε να είναι ο τελευταίος ιερέας της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στο Φουλαντζίκ την 23/6/1920. Είναι μια από τις τραγικότερες μορφές του κατεστραμμένου από τους Τούρκους Τσέτες χωριό, λόγω των μαρτυρίων του και του φρικτού του θανάτου επάνω στην Αγία Τράπεζα του ναού.

Χάρτης της  ευρύτερης περιοχής του Φούλαντζικ (Fulacik).

Η Τσαντώ – Η Τσαντώ ή Τσεντώ (σήμερα Cantakoy) ήταν κωμόπολη της Ανατολικής Θράκης 15 χλμ περίπου βορειοδυτικά της Συληβρίας. Είχε 800 σπίτια και συνολικά 4000 κατοίκους όλοι Έλληνες. Η κύρια ασχολία των Τσεντιωτών ήταν αμπελλουργία, με περίπου 5 εκατομμύρια κλήματα, την παραγωγή της οποίας διέθεταν στις αγορές της Κωνσταντινούπολης. Εξίσου σημαντική ήταν και η κτηνοτροφία με τα περίπου 12.000 πρόβατα που είχαν συνολικά στην κατοχή τους.

Διοικητικά η Τσαντώ ανήκε στον καζά Συληβρίας ενώ εκκλησιαστικά στη Μητρόπολη Ηρακλείας και Ραιδεστού. Υπήρχε μία εκκλησία του Αγίου Αθανασίου η οποία είχε κτιστεί το 1830 σύμφωνα με την επιγραφή πάνω από την είσοδό της. Οι κάτοικοι της Τσαντώς σε αντίθεση με τους περισσότερους Έλληνες της Ανατολικής Θράκης απέφυγαν τον εκτοπισμό του 1914 και μάλιστα δέχτηκαν πολλούς πρόσφυγες από τον Σκοπό και άλλες περιοχές.

Μέχρι να εισέλθει στην πόλη ο Ελληνικός Στρατός το 1920 Τούρκοι ένοπλοι άτακτοι αποπειράθηκαν δύο φορές να εισβάλουν στον οικισμό. Οι κάτοικοι αμύνθηκαν και απώθησαν τους εισβολείς γλιτώνοντας έτσι τη σφαγή. Το 1922 ακολούθησαν το ρεύμα φυγής προς την ελεύθερη Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της Θράκης και κυρίως της Μακεδονίας.

Χάρτης της ευρύτερης περιοχής της Τσεντώ (Canta).

Πηγές:

1) Εταιρεία Μικρασιατικών Σπουδών και Ερευνών Ευρωπού.

2) Σεβ. Μητροπολίτης Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως και Πολυκάστρου Δημήτριος – «Η Μικρασία στον Ευρωπό» – Ιστοσελίδα Ρομφαία. https://www.romfea.gr/ieres-mitropoleis/50857-i-mikrasia-ston-evropo-foto

3) Άρθρο του Απόστολου Καραγιαννόπουλου «Το ολοκαύτωμα του ελληνικού χωριού Φούλατζικ στη Βιθυνία, 23/6/1920» στην ιστοσελίδα «Μικρασιάτης». https://mikrasiatis.gr

4) Σταματόπουλος Δημήτριος, «Φούλατζικ», 2001, Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μικρά Ασία.

5) Ιστοσελίδα «Θρακικό Πρακτορείο Ειδήσεων». https://thracenews.gr

6) Ιστοσελίδα «Στα Πλάγια Παιονίας». http://plagia-paionias.blogspot.com

7) Ιστοσελίδα Κορινός News (Βιογραφικό γλύπτη Ευθυμίου Καλεβρά) https://korinosnews.blogspot.com

Δημοσιεύτηκε την 16/6/2023 στην ιστοσελίδα της εφημερίδας Μαχητήςη του Κιλκίς.

Δημοσιεύτηκε την 23/4/2023 στην ιστοσελίδα Γλυπτοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Το μνημείο πεσόντων του χωριού Ρύζια

Το μνημείο του χωριού Ρύζια Παιονίας. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2020)

 

Μνημείο πεσόντων Μεσιάς

 

Μνημείο πεσόντων Μεσιάς Παιονίας (2021). Από το αρχείο του κ. Γεώργιου Ιωαννίδη.

Το μνημείο πεσόντων Εθνικής Αντίστασης 1941 - 1944 στην Αξιούπολη

Το μνημείο πεσόντων Εθνικής Αντίστασης 1941 - 1944 έξω από το γήπεδο στην Αξιούπολη. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2022).

Τα μνημεία διηγούνται Ιστορία - Αξιούπολη - Το μνημείο πεσόντων της Εθνικής Αντίστασης 1941 – 1944 

Έρευνα: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Το μνημείο είναι κατασκευασμένο σε μορφή στήλης από σκυρόδεμα, με πτυχές που φέρουν μεταλλικές παραστάσεις από τη ζωή και τη δράση των ανταρτών που φιλοτεχνήθηκαν το 1989 από τον γλύπτη Π. Χρήστου. Στον κορμό της στήλης του μνημείου αναγράφονται με μεταλλικά γράμματα: «Εθνική Αντίσταση 1941 – 1944».
Είναι κατασκευασμένο στην κωμόπολη Αξιούπολη του Δήμου Παιονίας, στον νομό Κιλκίς και χρειάζεται συντήρηση. Βρίσκεται σε χώρο πρασίνου στη συμβολή της οδού Θεσσαλονίκης και της επαρχιακής οδού Αξιουπόλεως – Γουμένισσας, έξω από το γήπεδο Αξιουπόλεως.

Λεπτομέρεια από το μνημείο. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2022).

Σχέση με την ιστορία - Στην περιοχή του όρους Πάικο, κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής (1941-1944) έδρασε το αντάρτικο 30ο Σύνταγμα του Ε.Λ.Α.Σ.

Η δράση των ανταρτικών ομάδων του Ε.Λ.Α.Σ., (συλλογή πληροφοριών, ενέδρες, ανατινάξεις, επιθέσεις σε γερμανικούς στόχους, υποδοχή συμμαχικών ρίψεων πυρομαχικών κλπ) πέρα από το όρος Πάικο, επεκτεινόταν στις κωμοπόλεις και τα χωριά της επαρχίας Παιονίας απ’ όπου η οργάνωση αντλούσε και μαχητές. Ένας από τους κύριους αντικειμενικούς στόχους των ανταρτών υπήρξε η καταστροφή του σιδηροδρομικού δικτύου της περιοχής που ένωνε την Ελλάδα με την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η αντίδραση των γερμανικών αρχών κατοχής στις αντιστασιακές ενέργειες, έπαιρνε τη μορφή στρατιωτικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων στο όρος Πάικο, την πυρπόληση χωριών (Λιβάδια, Τρία Έλατα, Δρέβενο κ.α.), την καταστροφή παραμεθόριων χωριών από τον βουλγαρικό στρατό (Χαμηλό, Πλάγια, Φανός κλπ), των εκτελέσεων πολιτών (των 52 κατοίκων της ευρύτερης περιοχής που εκτελέστηκαν έξω από τη Γουμένισσα κ.α.).

Όσο ο αγώνας δεν είχε ακόμη πολιτικοποιηθεί και τη θέση του πατριωτισμού δεν είχαν πάρει οι πολιτικές προπαγάνδες, σύσσωμη η τοπική κοινωνία ενίσχυε την αντιστασιακή δράση με υλική και ηθική συμπαράσταση.

Λεπτομέρεια από το μνημείο. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης (2022).

Ιστορικά στιγμιότυπα - Επίθεση των ανταρτών τις νυχτερινές ώρες της 3 Δεκεμβρίου 1942 κατά της φρουράς της γέφυρας του Αξιού στην Αξιούπολη.

Επίθεση των ανταρτών στις 7 Δεκεμβρίου 1942 κατά του μεταλλείου «Μαυρόδεντρο» στο χωριό Πηγή όπου απέσπασαν από τους εργάτες του μεταλλείου εκρηκτικές ύλες.

Υπονόμευση σημείων της σιδηροδρομικής γραμμής Αξιούπολης - Ειδομένης τη νύχτα της 25/26 Δεκεμβρίου 1943, σε από κοινού ενέργεια Άγγλων καταστροφέων και ανταρτών του 30ου Συντάγματος του ΕΛ.Α.Σ. που είχε σαν αποτέλεσμα τον εκτροχιασμό γερμανικής αμαξοστοιχίας που κατευθύνονταν μέσω των «Στενών της τσιγγάνας» προς την Ειδομένη. Την ίδια στιγμή, άλλη ομάδα ανταρτών, επιτέθηκε για αντιπερισπασμό στη φρουρά του μεταλλείου «Μαυρόδεντρο» στο χωριό Πηγή.

Επίθεση ανταρτών του 30ου και του 13ου Συντάγματος του ΕΛ.Α.Σ. στις 26 Φεβρουαρίου 1944, κατά της γερμανικής φρουράς της γέφυρας του Αξιού στο Πολύκαστρο και η διενέργεια δολιοφθοράς στη σιδηροδρομική γραμμή.

Ενέδρα των ανταρτών κοντά στην Αξιούπολη στις 17 Μαρτίου 1944 κατά γερμανικής αυτοκινητοπομπής.

Ενέδρα των ανταρτών στη θέση Κοτζά Ντερέ την 29 Μαΐου 1944 κατά οχημάτων του γερμανικού στρατού.

Ενέδρα των ανταρτών στη διαδρομή Γουμένισσας – Αξιούπολης στις 14 Ιουνίου 1944 κατά γερμανικής αυτοκινητοπομπής και τα γερμανικά αντίποινα την ίδια μέρα με την εκτέλεση 10 κρατουμένων που μετέφεραν από τη Θεσσαλονίκη στη θέση «Παλαιός Μύλος» στη γέφυρα του Αξιού.

Ανατίναξη γερμανικής αμαξοστοιχίας στον σταθμό Αξιουπόλεως στις 22 Ιουλίου 1944.

Επίθεση των ανταρτών κατά της γερμανικής φρουράς του μεταλλείου «Μαυρόδεντρο» στο χωριό Πηγή τη νύχτα 28/29 Αυγούστου 1944.

Από την Αντίσταση στον Διχασμό - Από τον Ιανουάριο του 1944 που κορυφώθηκε ο ανταγωνισμός κι επήλθε ρήξη μεταξύ των ελληνικών ανταρτικών ομάδων (Ε.Λ.Α.Σ – Π.Α.Ο.) στον νομό Κιλκίς, ξεκίνησε το δράμα του διχασμού με εκατέρωθεν αντεκδικήσεις μεταξύ του πληθυσμού.

Οι συνέπειες του διχασμού, όσο ακόμη διαρκούσε η γερμανική κατοχή, ήταν για την περιοχή της Παιονίας: α) οι επιθέσεις του ΕΛ.Α.Σ. κατά των χωριών Ευρωπός, Άγιος Πέτρος, Μεσιά κ.α. την άνοιξη του 1944, β) η απαγωγή και τη δολοφονία των 9 προκρίτων της Γουμένισσας το Πάσχα του 1944, γ) ο κοινωνικός στιγματισμός και οι αντεκδικήσεις κατά των οικογενειών των ανταρτών, και τέλος δ) η μάχη στην πόλη του Κιλκίς (4/11/1944), η πολύνεκρη αποκορύφωση του διχασμού στον νομό, που στιγμάτισε τις πρώτες μέρες της απελευθέρωσης της πατρίδας.

Πηγές:

1. «Το 30ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ» Θανάσης Μητσόπουλος, εκδ. EDITEX, 1971, Γενεύη.

2. Στράτος Δορδανάς, «Το αίμα των αθώων – Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία 1941-1944», εκδόσεις Εστία, 2007.

3. Θεόδωρος Π. Μποράκης, Ιστορικά στοιχεία Παιονίας 1940 – 1950, σε ψηφιακή μορφή, εκτός εμπορίου.

4. Ιστοσελίδα Πανεπιστημίου Ιωαννίνων https://www.digitalglyptotheque.gr

5. Ιστοσελίδα ΣΤΑ ΠΛΑΓΙΑ ΠΑΙΟΝΙΑΣ https://plagia-paionias.blogspot.com

Δημοσιεύτηκε την 16 Φεβρουαρίου 2023 στην ιστοσελίδα της εφημερίδας ΜΑΧΗΤΗΣ του Κιλκίς.

Δείτε τη σχετική με το μνημείο ανάρτηση - συνεισφορά μου στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.