Ιστορικά στοιχεία της ευρύτερης περιοχής Παιονίας - Μακεδονικός Αγώνας

Μακεδονικός Αγώνας

Στο Περιοδικό «Μακεδονικά» της Εταιρείας Μακεδονικών σπουδών, τόμος 31, έτους 1998, στην έρευνα της Ερατώς Ζέλλιου- Μαστροκώστα με τίτλο «Άγνωστοι και ελάχιστα γνωστοί αγωνιστές της περιοχής Γευγελής κατά τον Μακεδονικό Αγώνα» αναφέρονται τα παρακάτω σχετικά με την περιοχή: 
"Ένα από τα πρώτα θύματα του Μακεδονικού Αγώνα στην περιοχή Γευγελής, όταν οι Έλληνες της Μακεδονίας μόνοι τους, χωρίς καμιά βοήθεια από την ελεύθερη Ελλάδα, ανταπέδιδαν τα χτυπήματα των Βουλγάρων, ήταν ο Χατζηζαφείρης, στυλοβάτης των πατριαρχικών και του ελληνισμού. Στις 22 (π. ημ.) Απριλίου 1881 ενεδρεύουσα ομάδα Βουλγάρων του επιτέθηκε σε απόκεντρη τοποθεσία της Γευγελής· ο Χατζηζαφείρης αντιστάθηκε, σκοτώθηκαν Βούλγαροι, αλλά και ο ίδιος πληγώθηκε και απεβίωσε την 1η Μαΐ'ου 1881.
Άλλο θύμα του Μακεδονικού Αγώνα στην περιοχή Γευγελής, πριν το 1903, ήταν ο πρόκριτος αυτής Γεώργιος Βαφόπουλος. Ο Γ. Βαφόπουλος γεννήθηκε το 1849 και νέος υπηρέτησε ως δάσκαλος στο χωριό της Χαλκιδικής Ταξιάρχης. Αργότερα άλλαξε επάγγελμα, έγινε έμπορος κουκουλιών και εφοροεπίτροπος της ορθόδοξης ελληνικής κοινότητας Γευγελής. Ο Γ. Βαφόπουλος, πηγαίνοντας στη Γουμένιτσα να οργανώσει το ελληνικό στοιχείο κατά των Βουλγάρων, προδόθηκε και έπεσε «υπό δολοφονικής Βουλγάρου χειρός» έξω από το χωριό Στάθη (Τοσίλοβο) στις 26 Ιουνίου 1897. Κατά την κηδεία του, η οποία ήταν μεγαλοπρεπής, έκλεισαν εκτός από τα ελληνικά και τα τουρκικά καταστήματα της Γευγελής. Τον έθαψαν «τιμής ένεκεν» πίσω ακριβώς από την κόγχη του ιερού του ναού της Αναλήψεως, όπου έθαβαν τους ιερείς. Ο τάφος του με τη μεγάλη επιτάφια επιγραφή, γραμμένη στην αρχαία ελληνική γλώσσα, καταστράφηκε την εποχή του Τίτο.
Τον πρόκριτο Χρήστο Ναούμ Τσίτσο, καταγόμενο από το Κρούσοβο, τον πλουσιότερο Έλληνα της Γευγελής, τον δολοφόνησαν οι σχισματικοί στη μέση του δρόμου το βράδυ της 25ης Μαΐου 1898.
Όταν πλέον το 1903 ανέλαβε την οργάνωση του Μακεδονικού Αγώνα το Ελληνικό Προξενείο Θεσσαλονίκης και η όλη οργάνωση στηρίχθηκε σ’ ένα επιμελημένο δίκτυο πρακτόρων, ο υπολοχαγός Αθανάσιος Εξαδάκτυλος (Αντωνίου) ανέλαβε να οργανώσει την περιοχή της Γευγελής και στάλθηκε σαν έμπορος ο αξιωματικός-πράκτορας Παναγιώτης Κλείτος (Λίβρας ή Κλεισούρας), ο οποίος διηύθυνε και την πολιτοφυλακή, που εγκαταστάθηκε μετά την άφιξή του, γιατί ήταν δυσχερής στην αρχή του ένοπλου αγώνα η εγκατάσταση σώματος. Την άνοιξη του 1905 πήγε στην περιοχή της Γευγελής ο Γεώργιος Κακουλίδης (Δράγας) με το σώμα του, το Νοέμβριο του 1905 ο ανθυπίλαρχος Χρηστός Πραντούνας (Καψάλης) επίσης με το σώμα του και από τον Ιούνιο έως το Σεπτέμβριο του 1907 ο Λουκάς Παπαλουκάς (Ρουμελιώτης) υπαρχηγός σώματος. Στην περιοχή αυτή έδρασαν και οι Δημήτριος Κάκκαβος (Ζώης), Χρήστος Καραπάνος, Κωνσταντίνος Μαζαράκης-Αινιάν (Στεργιάκης ή Ακρίτας) κ.ά. 

Πρέπει να σημειωθεί ότι πριν έλθουν τα ένοπλα σώματα από την ελεύθερη Ελλάδα, αλλά και συγχρόνως με αυτά, δρούσαν στην περιοχή της Γευγελής και γύρω από τον Αξιό ποταμό τα παρακάτω ένοπλα σώματα ντόπιων καπεταναίων, τα οποία συνέβαλαν ουσιαστικά στην άμυνα του ελληνισμού: το σώμα του καπετάν Γιωβάκη από την περιοχή του βουνού Τίκφες, ο οποίος γνωρίζοντας καλά τα κρησφύγετα των κομιτατζήδων τα έδειξε στα ελληνικά αντάρτικά σώματα που τους επιτέθηκαν και τους ανάγκασαν να απομακρυνθούν από την περιοχή· επίσης τα σώματα του καπετάν Γκόνου από τα Γενιτσά, του καπετάν Ζήρα, του καπετάν Γεωργίου Καραϊσκάκη από τη Βογδάντσα, το οποίο με μεγάλη ανδρεία πολέμησε και καταδίωξε τους κομιτατζήδες, του καπετάν Εμμανουήλ Κατσίγαρη· το σώμα του καπετάν Λάζου από την Καστανερή (Μπαροβίτσα) Παιονίας, στο οποίο υπηρετούσαν και οι αδελφοί του καπετάνιου Γκόνος και Δημήτριος· οι οπλίτες του σώματος αυτού προέρχονταν από την περιοχή της Γουμένιτσας· τα σώματα του καπετάν Μιχαήλ Μωραΐτη, του καπετάν Γκόνου Πελτέκη από τον Αρχάγγελο (Όσσιανη) Αλμωπίας (Πέλλας), του καπετάν Γρίππα Πάικου (Κόδρα), του καπετάν Γιάνκου Σακελλαρίου και των καπεταναίων Λεωνίδα και Μιχάλη Σιωνίδη από τη Βογδάντσα. Ήταν, τέλος, το σώμα του καπετάν Βασιλείου Στογιάνου με οπλίτες από τα Τρία Έλατα (Λέσκοβο) και άλλα χωριά της Αλμωπίας και το σώμα του καπετάν Δημητρίου Τσισίμη. 
Τον οργανισμό Μακεδονικού Αγώνα Γευγελής αποτελούσαν οι Αθανάσιος Αρβανίτης, Χρήστος Δέλλιος, Θεοχάρης Κονδύλης, Γεώργιος Μένος, Βασίλειος, Διονύσιος και Χρήστος Σιωνίδης, Τσίτσος, Γεώργιος Τσορλίνης, Χατζηδέλλιος, Χατζηζαφειρίου, Χατζηθωμάς και οι εκάστοτε αρχιερατικοί επίτροποι. 
Στη Γευγελή δολοφονήθηκαν: ο Γεώργιος Κεχαγιάς του Νικολάου, αφού λεηλατήθηκε από τους κομιτατζήδες η πατρική του οικία και κατασφάχθηκαν περίπου 500 πρόβατά του, ο δάσκαλος και ιεροψάλτης Χρήστος Κρετσόβαλης και ο νεαρός Γεώργιος Τσορλίνης, ο οποίος σχημάτιζε ομάδες συνομηλίκων του που περιέρχονταν τις συνοικίες της Γευγελής τραγουδώντας εθνικά και δημοτικά τραγούδια και εμψύχωναν τους Έλληνες. Και ο καταγόμενος από τη Νέγκορτσα Γευγελής Πέτρος Χαριζάνης δολοφονήθηκε με τσεκούρι από τον κομιτατζή Τάνο Μαλάσση. Η κηδεία του έγινε με μεγαλοπρέπεια στη Γευγελή. Στη Γευγελή αγωνίσθηκε για την εθνική ιδέα ο Κωνσταντίνος Αμβράσογλου, πράκτορας, ως δήθεν διευθυντής των ελληνικών σχολείων κατά το σχολικό έτος 1906-1907. Για την εθνική ιδέα αγωνίσθηκαν η καταγόμενη από τη Γευγελή δασκάλα Ελένη Αθανασιάδου, οι επίσης καταγόμενοι από τη Γευγελή Αικατερίνη και Ζωή Βαφοπούλου, δασκάλες, ο σηροτρόφος προύχοντας και έφορος των ελληνικών σχολείων Θωμάς Βαφόπουλος —και οι τρεις παιδιά του δολοφονηθέντος το 1897 προκρίτου της Γευγελής Γ. Βαφοπούλου— και ο δάσκαλος Δημήτριος Βαφόπουλος, αδελφός του Γεωργίου. Ακόμη αγωνίσθηκαν οι επίσης καταγόμενες από τη Γευγελή δασκάλες Θωμαή Γάτσου, Μαρίκα Γκερτζάκη, Αντωνία Γκίκα, Καλλιόπη Δημητριάδου, Αικατερίνη Καραβάνα, Φανή Κεχαγιά, Αικατερίνη και Θεανώ Κρετσόβαλη, Μαρίκα Κύρκου, Μαρία Κωνσταντινίδου, Ευθαλία Μαρκοπούλου, Αικατερίνη Μόσχου, Ελίζα Ντιντίκα, οι δάσκαλοι Ιωάννης Ξανθός, που εργάσθηκε με θάρρος και αυτοθυσία στη Γευγελή, Ειδομένη, Κιλκίς, Φλώρινα, και Παπαδόπουλος, που εργάσθηκε επίσης με θάρρος και αυταπάρνηση στην ιδιαίτερη πατρίδα του τη Γευγελή, οι δασκάλες Αικατερίνη Παπαθεοσίου, Ανδρομάχη και Δήμητρα Παπαϊωάννου, Φανή Παπαπέτρου, Ευφημία Πιάτσα από τη Θεσσαλονίκη, η οποία με κίνδυνο της ζωής της μετέφερε όπλα από τη Γευγελή, όπου υπηρετούσε, στα γύρω χωριά μέσα σε χόρτα φορτωμένα σε αραμπάδες, καθώς και την αλληλογραφία από τη Γευγελή στο Κέντρο Θεσσαλονίκης. Ο καταγόμενος από τη Γευγελή Γεώργιος Σαμαρτζίδης, δάσκαλος, δίδαξε με θάρρος τα ελληνικά ιδεώδη στα σχολεία της περιφέρειας Γευγελής. Με τον ίδιο τρόπο εργάσθηκαν και ο πράκτορας Γεώργιος Σαραντόπουλος ως δάσκαλος στη Γευγελή και Βογδάντσα, οι δασκάλες Αλεξάνδρα Στακτοπούλου, Γλυκερία Σταματάκου, Εριφύλη Σταματίου, ο δάσκαλος φαινομενικά, πράκτορας ουσιαστικά, Γκαίτε Τζιοβαρόπουλος.
Για την εθνική ιδέα επίσης αγωνίσθηκαν οι δασκάλες Μαργίτσα και Φανή Φλόκα, Ολυμπία Χατζηζαφειρίου και ο Χαρίτων Χατζηζαφειρίου, ο οποίος ήταν πολύ ένθερμος υπερασπιστής των ελληνικών δικαίων και σύνδεσμος της Γευγελής και των περιχώρων της με το Κέντρο Θεσσαλονίκης. Στην Αξιούπολη αγωνίσθηκαν για την επιβίωση του ελληνισμού στη Μακεδονία ο Χρήστος Γούτας και τα παιδιά του Αθανάσιος και Ευάγγελος. Στο χωριό Αρχάγγελος Αλμωπίας αγωνίσθηκε ο Τρύφων Μούρτζιος και ο Παπαχρήστος Οικονόμου. Στην κωμόπολη Βογδάντσα δολοφονήθηκε από τους εξαρχικούς ο Κωνσταντίνος και ο Λεωνίδας Σιωνίδης, ο Αχιλλέας Δέλλιος και ο Θεόδωρος Χρηστάκης, ενώ ο καπετάν Μιχαήλ Σιωνίδης αγωνίσθηκε σε πολλές περιοχές της Μακεδονίας. Στο χωριό Γραίτσιστα ή Γκρήτσιστα ή Γκίρτσιστα υπηρετούσε ως δασκάλα η Αικατερίνη Χατζηγεωργίου, καταγόμενη από τη Γευγελή. Οι κομιτατζήδες την έδιωξαν από τη Γραίτσιστα πέντε φορές, αλλ’ αυτή επανερχόταν στην υπηρεσία της. Την τελευταία φορά την εγκατέστησε στο σχολείο μικρό ελληνικό σώμα. Πριν απομακρυνθεί το σώμα αυτό, τριπλάσιοι σε αριθμό κομιτατζήδες επιτέθηκαν κατά των κατοίκων του χωριού, γιατί δέχθηκαν πάλι τη δασκάλα, αλλά αποκρούστηκαν. Μετά πέντε ημέρες, τη 14η Οκτωβρίου 1904, έχοντας την πληροφορία ότι στο χωριό υπήρχαν ελάχιστοι που θα μπορούσαν να το υπερασπιστούν, οι κομιτατζήδες με αρχηγό τον άγριο βοεβόδα Λεώνε επιτέθηκαν. Η Χατζηγεωργίου με τους ελάχιστους υπερασπιστές της κατέφυγε στην οικία του Αγγέλου Σίσκου. Οι κομιτατζήδες τους περικύκλωσαν και τους απειλούσαν ότι θα τους κάψουν, εάν δεν παραδοθούν. Οι Έλληνες τους απάντησαν περιφρονητικά και αντιστάθηκαν με τα περίστροφά τους. Οι κομιτατζήδες πυρπόλησαν την οικία και με τη δασκάλα κάηκαν ο οικοδεσπότης, η σύζυγός του Βασιλική, η θυγατέρα του Ζαχαρούλα, ο Γρηγόριος Μηλόβας, ο συγγενής του Σίσκου παντοπώλης Κ. Σιωνίδης και η θυγατέρα του Ανδρομάχη. Τη 18η Οκτωβρίου 1904 σκοτώθηκε ο Γρηγόριος Μήλιος. Στην Ειδομένη αγωνίσθηκαν έως το τέλος του Μακεδονικού Αγώνα ο Δέλλιος Κουβάτσης, ο Γεώργιος Παπαζαφειρίου, ο Παπαζαφείριος Σταματιάδης και ο Αντώνιος Τανούλης. Στους Ευζώνους αγωνίσθηκαν ο Γεώργιος, Δημήτριος και Χρήστος Δοϊτσίνης, ο οποίος ως οπλίτης δολοφονήθηκε στο Σκρα (Λούμ(π)νιτσα), ο δάσκαλος και πράκτορας Δημήτριος Παπαγεωργίου, ο Αναστάσιος Σταυρίδης και οι κτηματίες Βλάχος και Χρηστός Τάντσης. Στην Καστανερή Παιονίας αγωνίσθηκαν ο Άγκος Δάκος, ο οποίος δολοφονήθηκε ως οπλίτης, και ο ιερέας Παπαχρήστος, ο οποίος αγωνίσθηκε με αυτοθυσία ως το τέλος του αγώνα. Στη Λαγκαδιά (Λούγγουντσα) Αλμωπίας αγωνίσθηκαν με αυτοθυσία ο δάσκαλος Πέτρος Παπαϊωάννου και οι αδελφοί Παπαστογιάννη. Στα Λειβάδια αγωνίσθηκαν οι δάσκαλοι Παρίσης Μπάρμπας, Αναστάσιος Ντίντας, Νικόλαος Οικονόμου, Μιχαήλ και Παρίσης Παπανικολάου. Αγωνίσθηκαν επίσης ο Νικόλαος Τσιντσιρίκος και ο Μιχαήλ Χατζηβρέττας, ο οποίος κατόρθωσε να διασώσει την από 136 τόμους σχολική βιβλιοθήκη, δωρεά της Μαρασλείου Βιβλιοθήκης Αθηνών, από τις επανειλημμένες προσπάθειες των κομιτατζήδων να την καταστρέφουν. Η βιβλιοθήκη κάηκε τελικά το 1944 από τους Γερμανούς. Στο Μουίν βρήκε μαρτυρικό θάνατο ο δάσκαλος Δημ. Καραμπατάκης και αγωνίσθηκαν οι δαιμόνιοι πράγματι πράκτορες Άγκος Αθανασίου και Αθανάσιος Παπαδόπουλος. Στο χωριό Νέγκορτσα προσέφεραν μεγάλη υπηρεσία στον αγώνα η δασκάλα Μαρία Οικονόμου και οι κτηματίες Δημήτριος, Νικόλαος και Πέτρος Χαρισιάδης, οι οποίοι δολοφονήθηκαν από τους κομιτατζήδες. Στο πλησίον της Γευγελής χωριό Παρδέιτσα δολοφονήθηκε από τους Βουλγάρους ο δάσκαλος Τραϊανός Κύρκου. Καταγόμενος από τη Γευγελή εργαζόταν για πολλά χρόνια στο μικρό ελληνορθόδοξο χωριό. Ασθένησε όμως και επειδή δεν υπήρχε Έλληνας ιατρός, κάλεσε Βούλγαρο, ο οποίος γνώριζε την εθνική δράση του, τον δηλητηρίασε και πέθανε την επόμενη ημέρα. Στο Σκρα οι κομιτατζήδες εκτέλεσαν άνανδρα τον πρόκριτο Δ. Βλάικο, τον καταγόμενο από τη Γευγελή δάσκαλο Χαράλαμπο Γκάρτζιο, το Νικόλαο Δ. Μπέλλη, την 5η Ιουλίου 1905 στα κτήματά του, όπου επιτηρούσε τις γεωργικές εργασίες, και συγκεκριμένα στο μέρος όπου πριν λίγο καιρό προσπάθησαν να δολοφονήσουν τον αρχιερατικό επίτροπο Λεόντιο Οικονόμου. Οι κομιτατζήδες σκότωσαν και τον ιερέα Γεώργιο Τάντσιο, ενώ οι ρουμανίζοντες —υπήρχαν βλαχόφωνοι στους οποίους η ρουμανική προπαγάνδα είχε αποδώσει καρπούς—την 1η Μαρτίου 1906 δολοφόνησαν το Στέφανο Αθ. Παπαστεφάνου, παλικάρι 30 ετών. Στο χωριό Σμόκβιτσα δολοφονήθηκαν ο Γεώργιος (γιος) και ο Δημήτριος (πατέρας) Παπαοικονόμου, γιατί αγωνίζονταν για τα δίκαια των Ελλήνων. Στο πλησίον της Γευγελής χωριό Στογιάκοβο μεγάλη εθνική δράση επέδειξε η δασκάλα Ελένη Δασκαρίδου. Τέλος, στα Τρία Έλατα της Αλμωπίας εργάσθηκαν επίσης με πολύ πατριωτισμό καθ’ όλη τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα οι Βασίλειος Βάνδος και Βασίλειος και Νικόλαος Τσελεμπής."

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Βικιπαίδεια, το 1898 στο Πολύκαστρο σημειώνονται επεισόδια από τους εξαρχικούς που καταλαμβάνουν με τη βία το σχολείο και την εκκλησία του Προφήτη Ηλία. Μετά από εκκλήσεις της Ελληνικής κοινότητας επιστρέφονται το σχολείο και η εκκλησία και η λειτουργία τελείται πλέον εναλλάξ σε ελληνικά και βουλγαρικά.


"Φιλόπτωχος Αδελφότης Γευγελής - 1904" (Στη φωτογραφία αναγράφονται: Η πρώτη Εθνική Οργάνωσις του Μακεδονικού Αγώνος 1903 - 1909 Γευγελής υπό το ψευδώνυμον "Φιλόπτωχος Αδελφότης Γευγελής 1904") Φωτογραφία από τη Βικιπαίδεια

Στην ιστοσελίδα Βικιπαίδεια με θέμα τον Χρήστο Δέλλιο αναφέρονται: "Λόγω της εντεινόμενης Βουλγαρικής βίας στην περιοχή της Γευγελής, ο Χρήστος Δέλλιος ίδρυσε το 1902 τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα. Η Φιλόπτωχος Αδελφότητα της Γευγελής οργανώθηκε στα πρότυπα της Φιλικής Εταιρείας και ενώ φαινομενικά εμφανίζονταν στις Οθωμανικές αρχές ως φιλανθρωπικό ίδρυμα, δρούσε κρυφά ως ένοπλος πυρήνας προκειμένου να αντιμετωπίσει τις Βουλγαρικές βιαιότητες (δολοφονίες, καταστροφές οικιών και καταστημάτων, απόσπαση χρημάτων κ.α.). Ο Χρήστος Δέλλιος μύησε στην αδελφότητα σημαντικούς και ικανούς Γευγελιώτες. Τα αρχικά στελέχη ήταν ο Αθανάσιος Αρβανίτης, ο Γεώργιος Τσολάκης, ο Χαρίσιος Χατζηζαφειρίου και ο Βασίλειος Σιωνίδης. Για να οργανώσει την ένοπλη ομάδα ο Χρήστος Δέλλιος φρόντισε να προμηθευτεί οπλισμό με ιδίους πόρους. Η πολιτοφυλακή αυτή, υπό την ηγεσία του Χρήστου Δέλλιου, έδρασε στην πόλη της Γευγελής και στα περίχωρά της και κατάφερε να αποτρέψει τη συνέχιση των δολοφονιών κατά των στελεχών του Ελληνισμού της περιοχής από μέρους του Βουλγαρικού κομιτάτου".

Τα γεγονότα του Ίλιντεν και η περιοχή
[Χρήστος Π. Ίντος - Κέντρα οργάνωσης, δράσης και αντίστασης των Ελλήνων στον Ν. Κιλκίς κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα] ενότητα από το βιβλίο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ -
ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΜΕΛΑ (ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ) 12-13 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2004
ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ. Εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών - 2006: 
Η κινητικότητα των κομιτατζήδων οπλαρχηγών τις παραμονές του Ίλιντεν, της εξέγερσης που προετοίμαζαν για την ημέρα του Προφήτη Ηλία, 20 Ιουλίου 1903 και που συνίστατο στη δολοφονία Πατριαρχικών προς εκφοβισμό και στην πίεση προσήλυτων να προσχωρήσουν στην Εξαρχία, εφαρμόσθηκε στα χωριά της Γουμένισσας αρχής γενομένης από εκείνα του όρους Πάικου, Όσιν (Αρχάγγελος), Κούπα και Λιούμνιτσα (Σκρα), όπως αναφέρει ο Βρετανός γενικός πρόξενος Sir Alfred Biliotti προς τον Βρετανό επιτετραμμένο J. B. Whitehead από τη Θεσσαλονίκη στις 26 Ιανουαρίου 1903. Δολοφονία εξέχοντα Πατριαρχικού είχαμε στο χωριό Γερακάρτσι (Γερακώνα) καθώς και απειλές κατά του ιερέα των Λιβαδίων παπα-Νικόλα. …Τα χωριά στη νοτιοδυτική περιοχή της Γευγελής, Γοργόπ (Γοργόπη), Μποιέμιτσα (Αξιούπολη), Μπογδάντσα, Μπόρες (ή Μπόγρος), Στογιάκοβο, Ματσούκοβο κ.λπ., (κάποια από αυτά ανήκαν και ανήκουν και σήμερα στην επαρχία της Γουμένισσας), είναι μόνο εν μέρει Εξαρχικά, αλλά τα χωριά του Γιανιτσέ Bαρδάρ, Kρίβα (Γρίβα), Μπαρόβιτσα (Καστανερή), Τσερναρέκα (Κάρπη), Πέτγες (Πεντάλοφο), Ράμνα (Ομαλό), Πέτροβο (Άγιος Πέτρος) (όλα της επαρχίας Γουμένισσας), μαζί με τα Κοφάλια (ή Κορφάλια) (Κουφάλια) στη Θεσσαλονίκη είναι εξ ολοκλήρου Ορθόδοξα.


Το 1903 γεννιέται στη Γευγελή ο ποιητής Γεώργιος Βαφόπουλος. Η οικογένειά του μετακομίζει το 1917 από τη Γευγελή στο Φανό, στη Γουμένισσα και τελικά στη Θεσσαλονίκη.

Στις 19 Ιουνίου του 1904, [Χρήστος Π. Ίντος - Κέντρα οργάνωσης, δράσης και αντίστασης των Ελλήνων στον Ν. Κιλκίς κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα] ενότητα από το βιβλίο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ -ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΜΕΛΑ (ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ) 12-13 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2004
ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ. Εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών - 2006:  
η Γουμένισσα απειλήθηκε από μεγάλη πυρκαγιά μετά από συμπλοκή μελών της ομάδας κομιτατζήδων του Αποστόλ Πέτκωφ ο οποίος καταγόταν από την Αξιούπολη, με ομάδα τούρκων οπλιτών. Οι κομιτατζήδες είχαν εισέλθει σε κατοικία βρισκόμενη στο δυτικό άκρο της κωμόπολης. Μόλις έγιναν αντιληπτοί ειδοποιήθηκε ο στρατός και άρχισε μεγάλη συμπλοκή, αποτέλεσμα της οποίας ήταν η μετάδοση πυρκαγιάς σε ένα από τα πλέον πυκνοδομημένα τμήματα της κωμόπολης. Περισσότερα από τριάντα σπίτια κάηκαν, οι ζημιές ξεπέρασαν τις 15.000 τουρκικές λίρες. Πολλοί κάτοικοι έμειναν γυμνοί και ανυπόδητοι, περισσότερο όμως πλήγηκε η κατοικία της οικογένειας Παζαρέντσου, η οποία ήταν εντυπωσιακή για το μέγεθος και τις εγκαταστάσεις της. Οι πρόκριτοι της Γουμένισσας με επιστολή τους προς το Ελληνικό Προξενείο Θεσσαλονίκης ζητούσαν την ηθική στήριξη και την υλική βοήθεια του Εθνικού Κέντρου, η οποία οφείλουμε να σημειώσουμε πως ήρθε σε μικρό χρονικό διάστημα. Υπάρχει αξιόλογο αρχειακό υλικό για το θέμα αυτό, το οποίο θα αναλυθεί και σχολιασθεί σε άλλη σχετική εργασία μας. Η κατάσταση που επικράτησε στη Γουμένισσα και στην περιοχή της το καλοκαίρι του 1904 περιγράφεται με κάθε λεπτομέρεια πρωτοσέλιδα στο 36ο φύλλο της 25ης Σεπτεμβρίου του ιδίου έτους της εφημερίδας του Οικουμενικού Πατριαρχείου Ἐκκλησιαστικὴ Ἀλήθεια. Εμπρησμοί, δολοφονίες, καταστροφές, απειλές ήταν συνήθη φαινόμενα. Ο ανταποκριτής θέλοντας να υπογραμμίσει το μέγεθος των καταστροφών και των όσων υπέφεραν οι κάτοικοι σημειώνει:
…ἄλλο τὶ δὲν πρέπει πράξωμεν ἀλλ’ ἡ ὑπομονή ἡμῶν κατήντησε παροιμιώδης. Ἄλλοτε ἔλεγον ἰώβειος τώρα θὰ εἴπωμεν καὶ θὰ λέγωμεν μακεδονική...




Σύμφωνα με τα βιβλία α) «Ο Μακεδονικός αγών και τα εις Θράκην γεγονότα» - 1979 – Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού και β) «Η Μακεδονική θύελλα» - M. Paillares – 1994 – Εκδόσεις Τροχαλία: Στις 14 Οκτωβρίου 1904 στο χωριό Γκρήτσιστα Γευγελής, οι Βούλγαροι κομιτατζήδες μετά από τετράωρη μάχη, έκαψαν ζωντανή την μαχόμενη μέσα στο σπίτι της δασκάλα Αικατερίνη Χατζηγεωργίου, εξαδέλφη του μακεδονομάχου Μιχάλη Σιωνίδη, μαζί με πέντε συγχωριανούς της για λόγους αντεκδικήσεως, γιατί την 11η Σεπτεμβρίου οι κάτοικοι του χωριού, με την προτροπή της δασκάλας, αντιστάθηκαν κι έδιωξαν από το χωριό τη συμμορία Αντωνίου Κιόσε. Όταν, σύμφωνα με την ιστοσελίδα Βικιπαίδεια, ο καπετάν Μιχάλης επέστρεψε στο χωριό, συγκρότησε ένοπλη ομάδα και εισέβαλε στο χωριό Μερβίντσα, όπου κρύβονταν οι κομιτατζήδες. Το 1939 ο δάσκαλος της Ειδομένης Γεώργιος Σιδηρόπουλος, σύμφωνα με την ιστοσελίδα της Ειδομένης, βρήκε στο νεκροταφείο της Γευγελής (εκτός ελληνικών συνόρων) το σταυρό της δασκάλας Αικατερίνης Χατζηγεωργίου. Πάνω έγραφε τα εξής: «Υπέρ της εις τον Θεόν των Ελλήνων πίστεως αγωνιζομένη, πυρί υπό των Βουλγάρων παραδοθείσα, ενθάδε κείμαι, Αικατερίνη Χατζηγεωργίου διδάσκαλος, 14 Οκτωβρίου 1904». Το σταυρό αυτό μετέφερε στην Ειδομένη με μια πομπή που αποτελούνταν από ιερείς και μουσική εκ Γευγελής και τον τοποθέτησε στο προαύλιο του σχολείου, στο ηρώο.

Απομεινάρι της επιγραφής στο μνήμα της δασκάλας. Πηγή: https://averoph.wordpress.com

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (φύλλο της 4/12/1904) έξω από τη Γουμένισσα την 21 Νοεμβρίου 1904, συμμορία κομιτατζήδων του Αποστόλ Πέτκωφ δολοφόνησε τον Έλληνα δάσκαλο Ι. Πίτσουλα.


Ο δάσκαλος Ιωάννης Πίτσουλας από τη Ναύπακτο, κρεμασμένος από το ένοπλο σώμα του Αποστόλ Πετκώφ, σε ένα δέντρο έξω από τη Γουμένισσα.

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (φύλλο της 9/12/1904) την Κυριακή 4 Δεκεμβρίου 1904, επιτροπή αποτελούμενη από 50 Έλληνες της Γευγελής και των γύρω περιοχών συνέταξε επιστολή εναντίον των θηριωδιών των Βούλγαρων κομιτατζήδων και την επέδωσε στον Χιμλή Πασά. 

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (φύλλο της 20/12/1904) το Σάββατο 17 Δεκεμβρίου 1904 η συμμορία του κομιτατζή Αποστόλ Πέτκωφ επιτέθηκε στο χωριό Άγιος Πέτρος όπου δολοφόνησε τον ιερέα του χωριού και τρεις προκρίτους.

Ο αρχικομιτατζής Αποστόλ Πέτκωφ

Στις 13 Ιανουαρίου του 1905, σύμφωνα με την ιστοσελίδα Βικιπαίδεια, στο χωριό Σμόλι (Μικρόδασος), ο μακεδονομάχος οπλαρχηγός Μιχαήλ Σιωνίδης με το σώμα του, κατατρόπωσε τον κομιτατζή Αργύρη και την τσέτα του (σκοτώθηκαν 13 κομιτατζήδες). Την 1η Μαρτίου του ίδιου έτους οι τσέτες του Αποστόλ Πέτκωφ και του Σάββα Μιχαΐλοφ, οι οποίες αριθμούσαν 42 άνδρες, περικυκλώνονται στο Σμόλι από Οθωμανικό στρατό και μπασιμποζούκους. Μετά από 4-5 ώρες αιματηρών συγκρούσεων σκοτώνονται 36 μέλη από τις τσέτες μαζί με τον βοεβόδα Σάββα Μιχαΐλοφ. Σώζονται μόνον ο πληγωμένος στη φτέρνα Αποστόλ Πέτκωφ και 5 άνδρες.

Βιογραφικό του καπετάν Μιχάλη Σιωνίδη στην δ/νση:
http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B9%CF%87%CE%B1%CE%AE%CE%BB_%CE%A3%CE%B9%CF%89%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CE%B7%CF%82


Ο καπετάν Μιχάλης Σιωνίδης με τον αδερφό του και πρωτοπαλίκαρό του, Διονύσιο (δεξιά) Πηγή: http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B9%CF%87%CE%B1%CE%AE%CE%BB_%CE%A3%CE%B9%CF%89%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CE%B7%CF%82

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ (25/1/1905, σελ. 3), εισήλθε στο ελληνικό χωριό Γκρίτσιστα της Γευγελής (σήμερα υπάγεται στην περιοχή της Π.Γ.Δ.Μ.), το Μακεδονικό σώμα του καπετάν Ζήρια για να εκδικηθεί τον φόνο της δασκάλας Αικατερίνης Χατζηγεωργίου και των προκρίτων. Το σώμα καταδίωξε βουλγάρικη συμμορία και φόνευσε δεκαπέντε μέλη της τσέτας των κομιτατζήδων και είκοσι δύο χωρικούς συνεργάτες τους.

Το δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ της 25/1/1905

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (30/1/1905 σελ.3), στις 29 Ιανουαρίου 1905 κοντά στη Γευγελή, το Σώμα του Καπετάν Ρούβα συνεπλάκη με βουλγάρικη συμμορία. Κατά τη συμπλοκή 2 Έλληνες τραυματίστηκαν και 4 βούλγαροι φονεύθηκαν.

Ο Καπετάν Ρούβας (Γεώργιος Κατεχάκης)

Το 1905, σύμφωνα με την ιστοσελίδα e-ιστορία, στην περιοχή πέρασε το σώμα του Γεωργίου Κακουλίδη (Καπετάν-Δράγου), το οποίο συγκρούσθηκε στα χωριά του Μαγιδάγ, Πλάγια-Φανός Παιονίας με τον τουρκικό στρατό. Στον χώρο των γηγενών ιερωμένων, την εποχή εκείνη, ξεχώρισαν πολλοί για την προσφορά και των πατριωτισμό τους. Ενδεικτικά αναφέρονται τρία πολύ γνωστά ονόματα του παπα-Μανώλη από τον Άγιο Πέτρο, του παπα-Χρήστου Οικονόμου από τη Γρίβα και του παπα-Ζαφειρίου Σταματιάδη από την Ειδομένη.

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (φύλλο της 5/2/1905) στο χωριό Πέντζα της Γουμένισσας η 12μελής συμμορία κομιτατζήδων του Χρήστου Μπαμπιανλή συγκρούσθηκε με τουρκικό απόσπασμα. Τέσσερις έπεσαν νεκροί από τη συμμορία καθώς και ο αρχηγός της και τέσσερις τραυματίστηκαν. Από το απόσπασμα τραυματίστηκαν δύο στρατιώτες.

Σε δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ της 12/2/1905 αναφέρεται ο απαγχονισμός του Βούλγαρου μουχτάρη του χωριού Γρίβα από τη συμμορία κομιτατζήδων του Χρήστου Μπαμπιανλή κατηγορώντας ως υπαίτιο τον μουχτάρη για κατάδοση των κινήσεών τους στους Τούρκους.

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα http://vlahofonoi.blogspot.gr/2012/09/blog-post_30.html: Στις 18 Μαϊου 1905 κάτω από το Γαντάτσι, την κορυφή του Πάικου στα βορειοανατολικά των Μεγάλων Λιβαδίων, πέφτει ηρωικά ο καπετάν Κόδρος μετά από μάχη που έδωσε με τις τουρκικές δυνάμεις. Και ενώ καταδίωκε την ομάδα του κομιτατζή Αντών Γιοβάν, ξαδέλφου του επίσης κομιτατζή της περιοχής Αποστόλ Πέτκωφ. Μαζί του πέφτει με άλλα παλικάρια και ο υπαρχηγός της ομάδας του, ο ανθυπολοχαγός Σπύρος Φραγκόπουλος(καπετάν Ζόγρας). Στις 23 Μαϊου του 1905 ο Λάμπρος Κορομηλάς τηλεγραφεί από το προξενείο της Θεσσαλονίκης προς τον υπουργό των εξωτερικώνΑλέξανδρο Σκουζέ και του αναφέρει επακριβώς «περί της εν Λιβαδίοις επελθούσης ημίν συμφοράς»

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (25/5/1905 σελ.3), στις 24 Μαΐου 1905, στη Γουμένισσα, Έλληνες χωρικοί περικύκλωσαν κι εξόντωσαν 12μελή συμμορία του ανεψιού του κομιτατζή Καπετάν Αποστόλ Πέτκωφ.

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ (3/10/1905 σελ.3), στις 2 Οκτωβρίου 1905, στη Γρίβα Παιονίας, Μακεδονικό σώμα μπήκε στο χωριό, συνέλαβε πέντε κομιτατζήδες κατοίκους του χωριού τους οποίους δίκασε δημόσια κι ακολούθως τους τιμώρησε παραδειγματικά.


Στις 15 Μαρτίου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο επιφέρει μεγάλες απώλειες στου Βούλγαρους της συμμορίας του Μπόρις Σαρακίνωφ[1]

Στις 15 Μαΐου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο επιφέρει μεγάλες απώλειες στους Βούλγαρους της συμμορίας του Τοντόρ Γκρούεφ.[2]

Στις 15 Ιουνίου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο κατατροπώνει τη συμμορία του ίτσιου Βασιλέφσκυ.[3]

Στις 22 Ιουνίου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο εξουδετερώνει τον κομιτατζή Ιβάν Γκέλεφ.[4]




[1]« Οι Μακεδονομάχοι αδερφοί Δογιάμα» Θεσσαλονίκη 2009, University Studio Press, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. http://media.ems.gr/ekdoseis/ektos_seiras/ekd_eksi_dogiama.pdf
[2]https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%94%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CE%BC%CE%B1%CF%82
[3]https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%94%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CE%BC%CE%B1%CF%82
[4]https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%94%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CE%BC%CE%B1%CF%82


Έτος 1907. Πρόκριτοι του Σκρα στο Ελληνικό Προξενείο Θεσσαλονίκης
Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα
http://www.imma.edu.gr/imma/dbs/Artifacts/index.html?start=3489&show=1

Σύμφωνα με το βιβλίο «Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκην γεγονότα» εκδ. Γ.Ε.Σ. 1979: κατά το θέρος του 1907 το μικρόν σώμα των αδερφών Δουγιάμα εκ Μπαροβίτσης (Καστανερής) προσέβαλε τους κομιτατζήδες του χωριού Κρίβα (Γρίβα) και τους επροξένησε σοβαράς απωλείας.


Στις 2 Μαΐου 1909 στη διαδρομή Γουμένισσας – Καστανερής, κομιτατζήδες στήνουν ενέδρα στον Γεώργιο Δογιάμα χωρίς επιτυχία.[1]

Στις 5 Μαΐου 1909 στη Γουμένισσα, κομιτατζήδες στήνουν δεύτερη ενέδρα στον Γεώργιο Δογιάμα χωρίς επιτυχία.[2]

Στις 24 Αυγούστου 1912 δολοφονήθηκε στο Πάικο από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες ενώ συναντήθηκε μαζί τους για να υπογράψει συνθήκη κοινής δράσης κατά των Τούρκων[3], ο Οπλαρχηγός Λάζαρος Δογιάμας από την Καστανερή.[4]




[1]https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%94%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CE%BC%CE%B1%CF%82
[2]https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%94%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CE%BC%CE%B1%CF%82
[3] «Οι Μακεδονομάχοι αδερφοί Δογιάμα» Θεσσαλονίκη 2009, University Studio Press, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. http://media.ems.gr/ekdoseis/ektos_seiras/ekd_eksi_dogiama.pdf
[4] http://plagia-paionias.blogspot.com/2011/07/blog-post_19.html

Οι αδερφοί Λάζος, Μήτρος και Γκόνος Δογιάμας με συμπολεμιστές τους (Από τη Βικιπαίδεια)