Λοχαγός Γρηγόριος Γουλιανός - Ο θρύλος της μάχης του Ραβινέ (1/5/1917)

 

Προτομή τοῦ Γρηγόριου Γουλιανοῦ στὴ γενέτειρά του, στὸν Παλαμὰ Καρδίτσας. (2022) Φωτογραφία ἀπὸ τὸ ἀρχεῖο τοῦ κ. Γεώργιου Γούσιου.

[...Εἶναι ἡ στιγμὴ ποὺ ὁ Γάλλος Στρατηγὸς Ζενὲν τηλεγραφεῖ δακρυσμένος στὴ Θεσσαλονίκη: Εἶδα ἀπὸ ἕνα ὁλόκληρο ἑλληνικὸ τάγμα νὰ μένουν πενήντα ἄνδρες ὄρθιοι. Τὰ τρία τέταρτα τῶν ἀξιωματικῶν εἶναι ἐκτὸς μάχης. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἐπιτελὴς τῆς Μεραρχίας Συνταγματάρχης Κωνσταντῖνος Μαζαράκης, ἀνέφερε: Ἡ σημερινὴ μάχη πρὸς κατάληψιν τοῦ Ραβινὲ ἦτο ἀληθῶς ἐπική, ἄπαντες οἱ στρατιώται τῶν τριῶν συμμετασχόντων λόχων τοῦ 1ου Συν/τός μας, σχεδὸν ἐτραυματίσθησαν ἢ φονεύθησαν, ὁ ἡγήτωρ λοχαγὸς Γουλιανὸς Γρηγόριος ἐτραυματίσθη θανασίμως, δὶ ὁ καὶ ἐπρότεινα εἰς τὸν Μέραρχον νὰ τὸν προτείνη πρὸς προαγωγὴν πρὸ τοῦ θανάτου του ἴσως, ἄτε ἐπιδειξαμένου θρυλικὴν γεννναιότητα καὶ ἰκανότητα. Λόγω τῶν μεγάλων ἀπωλειῶν παρουσιάσθησαν πολλὰ κενὰ καὶ πρὸς τοῦτο παρακαλῶ, ὅπως ἐνεργήσητε ἀποστολὴν ἐνισχύσεων πρὸς συμπλήρωσιν τῶν μονάδων μας.] Περιοδικὸ «Τολμών», τχ.26 Ἀπρίλιος Μάιος Ἰούνιος 2008, ἄρθρο «Ἡ μάχη στὸ Ραβινὲ καὶ στοὺς πλησίον λόφους», Γαβριῆλ Ν. Συντομόρου.

Λοχαγὸς Γρηγόριος Γουλιανὸς ἀπὸ τὸν Παλαμὰ Καρδίτσας, πρωταγωνιστὴς στὴν κατάληψη τοῦ Ραβινέ

Γουλιανὸς Γρηγόριος (1882 - 1943). Στρατηγός.

Καταγόμενος ἀπὸ τὸν Παλαμᾶ Καρδίτσας. Ἕνας γενναῖος Γκαραγκούνης πολεμιστής, ποὺ δόξασε σὰν μόνιμος ἀξιωματικός, τὸν τιμημένο Ἑλληνικὸ Στρατό, στὸν Α΄ Βαλκανικὸ Πόλεμο τοῦ (1912-13), στὸν Β΄ Βαλκανικὸ Πόλεμο τοῦ (1913-14) καὶ στὸν Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τοῦ (1914-18). 

Μετὰ τὴν ἡρωϊκὴ μάχη τοῦ ὑψώματος Ραβινὲ τῆς Παιονίας Κιλκὶς καὶ τὸν βαρὺ τραυματισμό του, τὸν ἐπισκέφθηκε στὸ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο Θεσσαλονίκης, ὁ τότε Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, Ἐλευθέριος Βενιζέλος καὶ ἐπὶ λέξει, τοῦ εἶπε : << Σ΄εὐχαριστῶ, διότι μοῦ ἔδωσες ἐπιχειρήματα, διὰ νὰ μπορέσω νὰ ὑψώσω φωνήν, διὰ τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος>>....

ΔΙΠΛΩΜΑ ΑΠΟΝΟΜΗΣ ΜΕΤΑΛΛΙΩΝ ΔΙΑΤΑΓΗ, ΤΗΣ ΑΥΤΟΥ ΜΕΓΑΛΕΙΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ

Ἀπονέμομεν εἰς τὸν Ταγματάρχην Πεζικοῦ  ΓΟΥΛΙΑΝΟΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΝ καταγόμενον ἐκ  Παλαμᾶ τοῦ Δήμου Τιτανίου, ἀναμνηστικὸν μετάλλιον: 1ον τῆς ἐκστρατείας κατὰ τῆς Τουρκίας (1912 – 13) ὡς μετασχόντα αὐτῆς καὶ τῶν μαχῶν Ἐλασσόνος, Σαρανταπόρου, Γιαννιτσῶν. 2ον τῆς ἐκστρατείας κατὰ τῆς Βουλγαρίας (1913) ὡς μετασχόντα αὐτῆς τῶν μάχην Λαχανᾶ. Ὁ εἰρημένος ἐτραυματίσθη εἰς τὴν μάχην τοῦ Λαχανᾶ 21-6-13.

[Πηγή: Μικτὴ Χορωδία Δήμου Παλαμᾶ Καρδίτσας]

«Τὸ Ραβινὲ κατελήφθη καὶ θὰ κρατηθῆ, μέχρις ὅτου καὶ ὁ τελευταῖος μας φονευθεῖ…»

(Λογαγὸς Γουλιανός, Ραβινὲ 1η Μαΐου 1917)

Σχετικά με τη μάχη του Ραβινέ διαβάστε στη δ/νση:

https://plagia-paionias.blogspot.com/2021/04/1-1917.html

Μνημείο πεσόντων και μνήμα του δάσκαλου Γεώργιου Σιδηρόπουλου στην Ειδομένη

Το σύνθετο μνημείο πεσόντων στο σχολείο της Ειδομένης. Στη δεξιά πλευρά του μνημείου διακρίνεται ο ανακαινισμένος τάφος του δάσκαλου Γεώργιου Σιδηρόπουλου μετά από βανδαλισμό που υπέστεη από "αλληλέγγυους" το διάστημα της κατοχής της Ειδομένης από τις ΜΚΟ και χιλιάδες λαθρομεταναστών την περίοδο 2015-2016. Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης.

Έρευνα - παρουσίαση: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Στο μνημείο του σχολείου της Ειδομένης εκτός του μνήματος του δασκάλου Σιδηρόπουλου βρίσκεται και η αναθηματική στήλη που είναι αφιερωμένη στη δασκάλα Αικατερίνη Χατζηγεωργίου απo την Γευγελή. Η θέση των δύο δασκάλων στο μνημείο δεν είναι τυχαία. 

Το 1939 ο δάσκαλος της Ειδομένης Γεώργιος Σιδηρόπουλος, σύμφωνα με την ιστοσελίδα της Ειδομένης, βρήκε στο νεκροταφείο της Γευγελής (εκτός ελληνικών συνόρων) το σταυρό της δασκάλας Αικατερίνης Χατζηγεωργίου. Πάνω έγραφε τα εξής: «Υπέρ της εις τον Θεόν των Ελλήνων πίστεως αγωνιζομένη, πυρί υπό των Βουλγάρων παραδοθείσα, ενθάδε κείμαι, Αικατερίνη Χατζηγεωργίου διδάσκαλος, 14 Οκτωβρίου 1904». Το σταυρό αυτό μετέφερε στην Ειδομένη με πομπή που αποτελούνταν από ιερείς και μουσική εκ Γευγελής και τον τοποθέτησε στο προαύλιο του σχολείου, στο ηρώο.

Ο δάσκαλος Γεώργιος Σιδηρόπουλος με έντονη εθνική δράση στην περιοχή υπήρξε αρχικά στόχος των Βουλγάρων κι αναζητήθηκε χωρίς να σταθεί δυνατή η ανεύρεσή του όταν στις 17/1/1944 βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις πέρασαν στο χωριό Χαμηλό και την ευρύτερη παραμεθόρια ζώνη του Ν. Κιλκίς και σκόρπισαν τον όλεθρο στους κατοίκους.

Αργότερα, στα χρόνια του διχασμού, αντάρτες της Αριστεράς στοχοποίησαν τον δάσκαλο με αποτέλεσμα τη δολοφονία του στην όχθη του Αξιού ποταμού, στο σημείο που υπήρχε βάρκα μεταφοράς προσώπων από τον κάμπο της Ειδομένης στον απέναντι κάμπο των Ευζώνων. Η ενέδρα των δολοφόνων στήθηκε στον κάμπο της Ειδομένης στη συστάδα των δέντρων που ήταν δεμένη η βάρκα του Αξιού, τη νύχτα της 14ης προς 15η Αυγούστου 1946 (πανήγυρη του χωριού Εύζωνοι). Σ' εκείνο το σημείο δολοφόνησαν τον δάσκαλο οι αντάρτες, καθώς επέστρεφε στην Ειδομένη μετά από επίσκεψή του στο χωριό Εύζωνοι.

Το δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ της 17/8/1946 που περιλαμβάνει και την είδηση της δολοφονίας του Γεώργιου Σιδηρόπουλου.

Ειδικά για την δολοφονία του δασκάλου αναγράφονται στο παραπάνω δημοσίευμα:

"Ο δημοδιδάσκαλος Σιδηρόπουλος, ανταποκριτής της εφημερίδος ΦΩΣ Θεσσαλονίκης εις Ειδομένην, εφονεύθη την πρωίαν ενώ μετέβαινε από γο χωρίον Εύζωνοι εις την Ειδομένην υπό 6 κομμουνιστών."

Αναθηματική πλάκα για τον Μακεδονομάχο Στάθη Βλάχο στον Στάθη

 

Αναθηματική πλάκα στο προαύλιο του Ι.Ν. Αγίων Πέτρου και Παύλου στο χωριό Στάθης. "Η Κοινότης Γοργόπης τιμής ένεκεν ανήγειρεν εις μνήμην του ηρωικώς πεσόντος κατά τον Μακεδονικόν Αγώνα εν Στάθη την 3/7/1923 Στάθη Βλάχου εκ του χωρίου Χαλκιζέ Τριπόλεως". Φωτογραφία: Θοδωρής Π. Μποράκης (6/2022).

Προτομή του Μακεδονομάχου Λάζου Δογιάμα στη Γουμένισσα

Ο Λάζος Δογιάμας, που γεννήθηκε στο χωριό Καστανερή Παιονίας στο Πάικο, έδρασε από το 1903 στην περιοχή του όρους Πάικο με δικό του ένοπλο σώμα κατά της επικράτησης των Βούλγαρων κομιτατζήδων κατά τον Μακεδονικό Αγώνα. Ο Λάζος Δογιάμας έδωσε δεκάδες μάχες κατά των Τούρκων και των Βούλγαρων κομιτατζήδων ενώ συνεργάστηκε με πολλούς οπλαρχηγούς της ευρύτερης περιοχής. Δολοφονήθηκε από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες κοντά στο χωριό Κάρπη Παιονίας στο Πάικο.

Η γενέτειρα του Λάζου Δογιάμα απέχει ελάχιστα χιλιόμετρα από τη Γουμένισσα, η δράση του σώματός του επηρέασε άμεσα αυτή την κωμόπολη και κατά την επέτειο της δολοφονίας του αλλά και κατά την Ημέρα Μνήμης του Μακεδονικού Αγώνα τιμάται η μνήμη του με καταθέσεις στεφάνων και δοξολογία.

Προτομή του Οπλαρχηγού Μακεδονομάχου Λάζου Δογιάμα.

Στη βάση της μαρμάρινης προτομής αναγράφονται:

“Δογιάμας Λάζος εκ Καστανερής – Οπλαρχηγός Μακεδονικού Αγώνα εφονεύθη την 24η Αυγούστου 1912 από Βούλγαρους Κομιτατζήδες στο Πάικο“.

Η τοποθέτησή της έγινε πιθανόν το 1967.

Τοποθεσία

Η προτομή βρίσκεται στην κωμoπολη Γουμένισσα του Δήμου Παιονίας στον Νομό Κιλκίς. Είναι τοποθετημένη στο προαύλιο του Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου στο κέντρο της Γουμένισσας μαζί με την προτομή του αδερφού του Γκόνου (Γεώργιου) Δογιάμα.

Δείτε τη σχετική με την προτομή ανάρτηση - συνεισφορά μου στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων:

https://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%ce%bb%ce%ac%ce%b6%ce%bf%cf%82-%ce%b4%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ac%ce%bc%ce%b1%cf%82-%ce%b3%ce%bf%cf%85%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%b9%cf%83%cf%83%ce%b1/

Η δολοφονία του δασκάλου Ιωάννη Πίτσουλα από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες (21/11/1904)

Φωτογραφία τῆς δεκαετίας τοῦ 1950 ἀπὸ ἐκδήλωση τῶν σχολείων τῆς Γουμένισσας στὸ πρῶτο μνημεῖο Μακεδονομάχων τῆς κωμόπολης. Στὸν τόπο ἀπαγχονισμοῦ τοῦ δάσκαλου Ἰωάννη Πίτσουλα, (φωτογραφία τῆς κ. Ἐλισάβετ Ἴντου).

Στὶς 21 Νοεμβρίου 1904, ἔξω ἀπὸ τὴ Γουμένισσα, συμμορία κομιτατζήδων τοῦ Ἀποστὸλ Πέτκωφ δολοφόνησε τὸν Ἕλληνα δάσκαλο Ἰωάννη Πίτσουλα. Ὁ νέος δάσκαλος ποὺ εἶχε ἀποφοιτήσει ἀπὸ τὸ Διδασκαλεῖο τῆς Ἀθήνας, θέλησε νὰ διοριστεῖ σὲ σχολεῖο τῆς Μακεδονίας. Διορίστηκε στὴ Γουμένισσα ὅπου εἶχε ἐγκατασταθεῖ στὰ τέλη Ὀκτωβρίου 1904, ἕνα μήνα πρὶν τὴ δολοφονία του!

Πηγή: Χρῆστος Ἴντος - Ἰωάννης Πίτσουλας, ὁ Δάσκαλος ποὺ θυσιάστηκε γιὰ τὴ Μακεδονία, ὁ μαρτυρικός του θάνατος στὴ Γουμένισσα, Γουμένισσα 2000

Γιὰ τὸν ἀπαγχονισθέντα ἀπὸ τοὺς κομιτατζῆδες, δάσκαλο Ἰωάννη Πίτσουλα (Γεώργιος Ἀθάνας) 1918 - 1919 [1]

Τὸ πλατάνι, ποὺ σὲ βρῆκαν κρεμασμένο
μὲ ἀναρίθμητες στὰ στήθη σου πληγές,
γιγαντώθηκε καὶ μὲ ἄνθη στολισμένο
τ’ ἀντικρίζουν οἱ ζηλιάρες μας ψυχές.


Ἐγονάτισα στῆς ρίζας του τὸ χῶμα
κι’ ὅσα ἐρχόσουνα νὰ εἰπεῖς σ’ αὐτὴ τὴ γῆ,
Τά ’χω νοιώσει! κι ἂν δὲν πρόφτασε τὸ στόμα
τὰ ρητόρεψε τοῦ τάφου σου ἡ σιγή!

Χρόνια πέρασαν ὁ σπόρος τῆς ἰδέας
νὰ μᾶς δώσει τοὺς μεγάλους του καρπούς.
Μὰ τὰ πρῶτα ἐδῶ ξεδίπλα τῆς Σημαίας
στοὺς δικούς σου ἀποκρυνότανε σπασμούς!

[1] Ἱστοσελίδα «Γουμένισσα» http://www.goumenissa.eu/5sugrafeis.htm

Ὁ δάσκαλος Ἰωάννης Πίτσουλας ἀπὸ τὴ Ναύπακτο, κρεμασμένος ἀπὸ τὸ ἔνοπλο σῶμα τοῦ κομιτατζῆ Ἀποστὸλ Πετκώφ, σὲ ἕνα δέντρο ἔξω ἀπὸ τὴ Γουμένισσα.

Πηγὴ: http://www.imma.edu.gr/imma/dbs/Artifacts/index.html?show=1&start=35

Η προτομή του Ιωάννη Πίτσουλα στο προαύλιο του 1ου Δημοτικού Σχολείου Γουμένισσας. (Φωτογραφία: Θεόδωρος Π. Μποράκης 2023).

Προτομή του Μακεδονομάχου Εμμανουήλ Κατσίγαρη στην Ειδομένη

Ειδομένη - Μακεδονομάχος Εμμανουήλ Κατσίγαρης. Φωτογραφία από το αρχείο του κ. Μιχάλη Κατσιγαράκη (Απρίλιος 2019).

Έρευνα - παρουσίαση: Θεόδωρος Π. Μποράκης

Η προτομή βρίσκεται στην πλατεία του χωριού, μπροστά στο σχολείο. Στη βάση της προτομής αναγράφεται: «Μακεδονομάχος Κατσίγαρης Εμμανουήλ 20-4-1908». 

Δείτε την σχετική με την προτομή ανάρτηση-συνεισφορά μου στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων:

https://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%ce%b5%ce%bc%ce%bc%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%ae%ce%bb-%ce%ba%ce%b1%cf%84%cf%83%ce%af%ce%b3%ce%b1%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%ce%b9%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%b7/ 

Στην ιστοσελίδα της Παγκρήτιας Αδελφότητας Μακεδονίας αναφέρονται σχετικά με τον ήρωα: Εμμανουήλ Κατσίγαρης- Καραμανώλης: Αρχηγός Μακεδονικού Αγώνα. Φονεύθηκε στον Όλυμπο στις 20-4-1908. Από το Νίπος Αποκορώνου Χανίων. Αριθμός Ανδρών 75. Έδρασε στη Δυτική Μακεδονία, 1905-1908.

Ο καπετάν Κατσίγαρης σχετίστηκε με την ευρύτερη περιοχή της Γευγελής, εκτός άλλων δράσεων, και με την υπόθεση της προστασίας της Γευγελιώτισσας δασκάλας Αικατερίνης Χατζηγεωργίου  που κινδύνευε από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες λόγω της εθνικής της δράσης (το μνημείο της  βρίσκεται στην Ειδομένη). Παρακάτω διαβάστε την επιστολή που καθορίζει την αποστολή του Μανώλη Κατσίγαρη:

Στην ιστοσελίδα ΜΕΤΑΠΑΙΔΕΙΑ στην ενότητα για την δασκάλα Αικατερίνη Χατζηγεωργίου αναφέρονται τα παρακάτω για το έτος 1903:

«Με επιστολή που απέστειλε το Ελληνικό Κομιτάτο στον Κρητικό αξιωματικό Καπετάν Μανώλη Κατσίγαρη [4], του οποίο το αντάρτικο Σώμα δρούσε στην περιοχή απ’ τους Ευζώνους ως το Βαλάντοβο κι απ’ την Δοϊράνη ως την Στρώμνιτσα του ανέθεσε την ευθύνη της εγκαταστάσεως και της ασφάλειας της Χατζηγεωργίου κι ένα μικρό Ελληνικό σώμα ανταρτών την εγκατέστησε στο χωριό Γκριτσιστσ. 

Η επιστολή του Κομιτάτου γράφει: «Καπετάν Μανώλη, Θα προσφέρης μεγάλην υπηρεσίαν εις τον αγώνα μας, αν προστατεύσης την διδασκάλισσαν Αικατερίνην Χατζηγεωργίου, η οποία υπηρετεί εις την Μπογδάντσα. Οι εχθροί μας την έχουν οριστικώς προγράψει, αν μείνει εκεί, και θα χάσωμεν πολυτιμωτάτην δια την Πατρίδα ύπαρξην. Συνώδευσέ την λοιπόν μέχρι της Γρίτσιστας με τα παληκάρια σου, όταν μεταβής εκεί. Εις την Αικατερίνην εγράψαμεν να σας ακολουθήση με πάσαν εμπιστοσύνην». Ο Κατσίγαρης ακολούθησε πιστά την εντολή του Ελληνικού Κομιτάτου και συνόδευσε την Χατζηγεωργίου στην Γρίτσιστα, που σήμερα ονομάζεται Κράλιεβο Σέλο, ένα Ελληνοχώρι, ψηλά στις όχθες του Αξιού ποταμού, εκεί που ο ποταμός του Βαλάντοβου χύνει τα νερά του στον Αξιό».

Στην ιστοσελίδα Σύνδεσμος 71: Τα σώματα Μαζαράκη και Σπυρομήλιου έφτασαν στις 30 Απριλίου στη Μονή Αγίου Ιωάννη Προδρόμου στον Αλιάκμονα, όπου ξεκαθάρισαν την περιοχή από Βούλγαρους ανθρακεργάτες, μυλωνάδες και ξυλοκόπους που δρούσαν ως πληροφοριοδότες και εξασφάλισαν απόλυτα τις επικοινωνίες των ελληνικών σωμάτων με την ελεύθερη Ελλάδα. Στις 3 Μαΐου έφθασαν στο Άνω Σέλι, άρχισαν την οργάνωση της περιοχής, και ενώθηκαν με το μικρό σώμα του Εμμανουήλ Κατσίγαρη, που βρισκόταν στην περιοχή από την προηγούμενη χρονιά, καθώς και το μικρό σώμα Γιοβάνη. Ταυτόχρονα τα σώματα Σπυρομήλιου και Κατσίγαρη κινήθηκαν προς το Μπάχοβο (Πρόμαχοι), για την περιοχή δηλαδή του προορισμού τους. Όμως οι οπαδοί της ρουμανικής προπαγάνδας ειδοποίησαν τις βουλγαρικές συμμορίες της περιοχής για το δρομολόγιο του σώματος και στη συμπλοκή που ακολούθησε τραυματίσθηκε σοβαρά στο πόδι ο Υπομοίραρχος Σπυρομήλιος, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε προσβολή από τουρκικά αποσπάσματα.

Στην ιστοσελίδα Ελληνικό Ημερολόγιο: 5 Μαΐου 1905 - Τα αντάρτικα σώματα του Υπολοχαγού Κωνσταντίνου Μαζαράκη και του Οπλαρχηγού Εμμανουήλ Κατσίγαρη δέχονται επίθεση από τουρκικό τάγμα στα Καλύβια Πέλλας, αλλά κατορθώνουν μετά από σκληρή ολοήμερη μάχη να απαγκιστρωθούν και να διαφύγουν.

Τραγούδι για τον θάνατο του καπεταν Κατσίγαρη που βρέθηκε στην ιστοσελίδα ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ.

«Μαύρο πουλί εκάθισεν εις το Νεκροταφείο/ και κελαηδεί λυπητερά και παραπονεμένα./ Μανόλη μου Κατσίγαρη άξιο μου παλληκάρι/ η μαύρη γης σε χαίρεται εις τη Μακεδονία/ Κλαίει σε ο Νίππος κλαίει σε κι η επαρχία όλη./ Για σένα είναι τα βουνά τ’ Αποκορώνου μαύρα,/ για σένα είν’ η ταραχή για σένα η αντάρα». 

Πληροφορίες για τον Μακεδονομάχο Εμμανουήλ Κατσίγαρη μπορείτε να βρείτε και στην ιστοσελίδα:

http://idomeni.gr/arthra/images/katsigaris/index.html

Το ηρωικό σώμα του καπεταν Κατσίγαρη στη Μακεδονία. Από το ιστολoγιο του κ. Μιχάλη Κατσιγαράκη.

Προτομή Μακεδονομάχου - Ανθλγού Πεζικού Φραγκόπουλου Σπυρίδωνα (Ζόγρα) στη Γρίβα

Γρίβα Παιονίας. Ο Μακεδονομάχος Φραγκόπουλος Σπυρίδωνας. Φωτογραφίες: Θοδωρής Π. Μποράκης (Αύγουστος 2022).

Η προτομή βρίσκεται στο χώρο του κοινοτικού γραφείου του χωριού και έχει υποστεί φθορές από βανδαλισμό (όπως φαίνεται στη φωτογραφία του 2022) από ανθρώπινη επέμβαση. Η προτομή είχε καταστραφεί στις 15 Αυγούστου 1986 από αγνώστους. Στη βάση της αναγράφονται: «Μακεδονομάχος Φραγγόπουλος Σπυρ. 18-7-1907» Η ημερομηνία έχει αναγραφεί εσφαλμένα αντί της ορθής 17/5/1905.

Άποψη του χώρου (Κοινοτικό γραφείο Γρίβας) που βρίσκεται τοποθετημένη η προτομή. Φωτογραφία: Θοδωρής Π. Μποράκης (Αύγουστος 2022).

Ήταν γιός του Ζακύνθιου Διακαστικού Θεόφιλου Φραγκόπουλου (1835-1912) και της Κυριακούλας Γιαννηκώστα (1844-1910), κόρης του οπλαρχηγού και συμπολεμιστή τού Μακρυγιάννη, Γιάννη-Κώστα (Σιάμου) από το Κράψι της Ηπείρου.

Ο πατέρας του υπήρξε συνεργάτης του Κ. Λομβάρδου και ένθερμος υποστηρικτής της Ένωσης των Επτανήσων με την Ελλάδα ως αρθρογράφος της εφημερίδας “Η φωνή του Έλληνος”.

Ο Σπυρίδων εισάγεται στη Σχολή Ευελπίδων το 1894 και αποφοιτώντας στις 10-11-1897 ως ανθυπολοχαγός και τοποθετείται στο Πεζικό.

Την άνοιξη του 1905, λίγους μήνες μετά το θάνατο του Παύλου Μελά (Οκτώβριος 1904) ο 29χρονος Σπυρίδων συμμετείχε σε μια μεγαλεπήβολη, αλλά ίσως και παράτολμη, ενέργεια του επιτελείου: μια αποστολή ένστολου στρατιωτικού σώματος σε Οθωμανικό έδαφος, δηλαδή σε ξένη χώρα, του οποίου ηγούντο δύο Έλληνες αξιωματικοί. Αρχηγός ήταν ο 49χρονος λοχαγός Μιχαήλ Μωραΐτης και υπαρχηγός ο υπολοχαγός Σπυρίδων Φραγκόπουλος. Η ενέργεια αυτή εντασσόταν σε ένα γενικότερο σχέδιο για μια ευρύτερη ενιαία επιχείρηση πολλών στρατιωτικών ομάδων (σώματα Μαζαράκη και Σπηρομήλιου). Αρχικός στόχος του σώματος Μωραΐτη ήταν να αναπτερώσει το ηθικό των ελληνικών χωριών και να απωθήσει Βούλγαρους αντάρτες που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή της νοτιοδυτικής Μακεδονίας.

Το σώμα Μωραΐτη αποβιβάστηκε τη νύχτα της 19ης Απριλίου στις ακτές του Θερμαϊκού και εκτέλεσε με επιτυχία το πρώτο μέρος του σχεδίου, απωθώντας τους Βουλγάρους και φτάνοντας ως τα Γιαννιτσά. Κατά μία εκδοχή, οι επιτυχίες του ελληνικού αγήματος είχαν ανησυχήσει τους Βουλγάρους που δεν άργησαν να ενημερώσουν σχετικά τους Τούρκους, οι οποίοι έστησαν ενέδρα και εξόντωσαν αυτό το μικρό ελληνικό εκστρατευτικό σώμα. Το πιθανότερο είναι ότι οι Έλληνες στρατιωτικοί αιφνιδιάστηκαν από τον εχθρό που τους περικύκλωσε αθόρυβα τη νύχτα.

Ήταν 17 Μαΐου 1905 στην χαράδρα Γκαντάσι στο νότιο Πάικο κοντά στα Λειβάδια, του καζά των Γιαννιτσών.

Σε έντυπα με προσωπογραφίες των «εν Μακεδονία πεσόντων», που βρίσκονται στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα στη Θεσσαλονίκη, ο Σπυρίδων Φραγκόπουλος εμφανίζεται ως μία από τις κεντρικές φυσιογνωμίες και σε μία συνολική σύνθεση με τίτλο «Πάνθεον ηρώων» παρουσιάζεται ως ιεραρχικά τρίτος της τάξει, μετά τον Παύλο Μελά και τον Μιχαήλ Μωραΐτης.

Η τάξη του 2012, των αποφοίτων της Σχολής Ευελπίδων, έφερε τιμητικά το όνομά του.

Πηγή: Χρήστος Αθ. Κόιος - ιστοσελίδα "η εφημερίδα της Γρίβας".

# # #

Δείτε την σχετική με το μνημείο ανάρτηση - συνεισφορά μου, στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων: 

https://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%CF%83%CF%80%CF%85%CF%81%CE%AF%CE%B4%CF%89%CE%BD-%CF%86%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%B3%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CE%B3%CF%81%CE%AF%CE%B2%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1/

Προτομή του Μακεδονομάχου Γκόνου Δογιάμα στη Γουμένισσα

Γουμένισσα - Μακεδονομάχος Γκόνος Δουγιάμας

Οι προτομές των αδερφών Δουγιάμα βρίσκονται στον χώρο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου, στο κέντρο της Γουμένισσας. 

Στη βάση της προτομής αναγράφονται τα εξής:

«Γκόνος Δογιάμας, εκ Καστανερής, οπλαρχηγός Μακεδονικού Αγώνα, έφεδρος Ανθυπασπιστής Πεζικού, διοικητής Μ.Α.Δ. Γουμενίσσης, εφονεύθη την 9/5/1948 από τους αντάρτες του Δ.Σ.Ε. στο χωριό Κάρπη».

Ο Γκόνος Δογιάμας που γεννήθηκε στο χωριo Καστανερή Παιονίας στο Πάϊκο. Την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα μετά από τη σύλληψή του από τους Τούρκους και την απόδρασή του το 1906, κατατάσσεται στο ένοπλο σώμα του αδερφού του Λάζου Δογιάμα και μάχονται από κοινού κατά της επικράτησης των Βούλγαρων κομιτατζήδων στην Μακεδονία. 

Ο Γκόνος Δογιάμας έδωσε δεκάδες μάχες κατά των Τούρκων και των Βούλγαρων κομιτατζήδων ενώ συνεργάστηκε με πολλούς οπλαρχηγούς της ευρύτερης περιοχής, ενώ το 1909 ανέλαβε την ηγεσία του σώματος Δογιάμα προκαλώντας την αντίδραση των κομιτατζήδων που προσπάθησαν να τον εξοντώσουν με ενέδρες και καίγοντάς του δύο φορές το σπίτι.

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής εντάχθηκε στην ΠΑΟ και στον ΕΔΕΣ ενώ το 1947 εντάχθηκε στον Εθνικό Στρατό με τον βαθμό του Ανθυπασπιστή. Δολοφονήθηκε εν ώρα υπηρεσίας, σε ενέδρα ανταρτών του ΔΣΕ στις 9/5/1948 στο χωριό Πηγή Παιονίας.

Η γενέτειρα του Γκόνου Δογιάμα απέχει ελάχιστα χιλιόμετρα από τη Γουμένισσα. Τιμήθηκε από το ΓΕΣ για τη δράση του κατά τους πολέμους, μετονομάζοντας το στρατόπεδο της Γουμένισσας σε "Στρατόπεδο Καπετάν Γκόνου", ενώ δρόμος της Γουμένισσας φέρει το όνομα "Οδός Καπετάν Γκόνου". Κατά την επέτειο της δολοφονίας του αλλά και κατά την επέτειο έναρξης του Μακεδονικού Αγώνα τιμάται η μνήμη του με καταθέσεις στεφάνων στην προτομή του και δοξολογία.

Σχετικά με την ιστορία των αδερφών Δογιάμα:

...

Σύμφωνα με το βιβλίο «Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκην γεγονότα» Γ.Ε.Σ. 1979: Εις την περιοχήν των Βοδενών (Εδέσσης), Γουμενίσσης και ιδιαιτέρως επί του ορεινού όγκου του Πάικου, τα Ελληνικά σώματα εγκατεστάθησαν σταθερώς κατά την διάρκειαν του 1906 και ηυξήθησαν σταδιακώς εις δύναμιν, Έδρων εις την περιοχήν αυτήν τα μικρά σώματα των οπλαρχηγών Εμμανουήλ Κατσίγαρη και Χρήστου Καραπάνου, ως και τα σώματα των εντοπίων οπλαρχηγών Ιωάννου Δημητρίου εκ Μπαχόβου (Πρόμαχοι), Τσότσου Βέσκα ή Μπαχοβίτη, Λάζου Δουγιάμα εκ Μπαροβίτσης (Καστανερής) και Στεργίου Ναούμ εκ Λιβαδείων.

…

Εις την περιοχήν της Καρατζόβας (Αλμωπίας) εξηκολούθησαν και κατά το έτος 1907 να δρουν αι ανταρτικαί ομάδες του Τσότσου Βέσκα και των αδερφών Δουγιάμα, υπό την αρχηγία του Επιλοχίου Χρήστου Καραπάνου.

...

Στις 15 Μαρτίου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο επιφέρει μεγάλες απώλειες στου Βουλγάρους τησς συμμορίας του Μπόρις Σαρακίνωφ.

...

Στις 15 Μαΐου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο επιφέρει μεγάλες απώλειες στους Βουλγάρους της συμμορίας του Τοντόρ Γκρούεφ.

…

Κατά το θέρος του 1907 το μικρόν σώμα των αδερφών Δουγιάμα εκ Μπαροβίτσης (Καστανερής) προσέβαλε τους κομιτατζήδες του χωριού Κρίβα (Γρίβα) και τους επροξένησε σοβαράς απωλείας. Η συμπλοκή όμως διεκόπη λόγω προσεγγίσεως Τουρκικού αποσπάσματος, το δε Ελληνικό σώμα εγκατέλειψε το χωρίον. Αλλά κατά την αποχώρησίν του ενέπεσεν εις βουλγαρικήν ενέδραν. Οι Έλληνες αντάρται, χρησιμοποιήσαντες καλώς το έδαφος, επέτυχον να διαφύγουν άνευ απωλειών.

...

Στις 15 Ιουνίου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο κατατροπώνει τη συμμορία του Iτσιου Βασιλέφσκυ.

...

Στις 22 Ιουνίου 1907 το σώμα των αδερφών Δογιάμα στο Πάικο εξουδετερώνει τον κομιτατζή Ιβάν Γκέλεφ.

...

Κατά το θέρος του 1907 το μικρό σώμα των αδερφών Δουγιάμα από την Μπαρόβιτσα (Καστανερή) προσέβαλε τους κομιτατζήδες του χωριού Κρίβα (Γρίβα) και τους προξένησε σοβαρές απώλειες.

...

Στις 2 Μαΐου 1909 στη διαδρομή Γουμένισσας – Καστανερής, κομιτατζήδες στήνουν ενέδρα στον Γεώργιο Δογιάμα χωρίς επιτυχία.

...

Στις 5 Μαΐου 1909 στη Γουμένισσα, κομιτατζήδες στήνουν δεύτερη ενέδρα στον Γεώργιο Δογιάμα χωρίς επιτυχία.

...

Στις 24 Αυγούστου 1912 δολοφονήθηκε στο Πάικο από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες ενώ συναντήθηκε μαζί τους για να υπογράψει συνθήκη κοινής δράσης κατά των Τούρκων, ο Οπλαρχηγός Λάζαρος Δογιάμας από την Καστανερή.

Δείτε την σχετική με το μνημείο ανάρτηση - συνεισφορά μου, στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων: 

https://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%CE%B3%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CE%B3%CE%BA%CF%8C%CE%BD%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CE%BC%CE%B1%CF%82-%CE%B3%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B9%CF%83%CF%83%CE%B1/

Μνήμα του δάσκαλου Χαράλαμπου Γκάρτζιου στο Σκρά

Σκρά - Μνήμα του δάσκαλου Χαράλαμπου Γκάρτζιου

Το μνήμα βρίσκεται στο χώρο του σχολείου του χωριού. Στην μαρμάρινη πλάκα του είναι χαραγμένα τα εξής: «Εδώ αναπαύεται ο Χαράλαμπος Γκάρτζιος, δάσκαλος του Σκρα, που τον εκρεούργησαν βάρβαροι εχθροί στα 1913».

Στην ιστοσελίδα http://yaunatakabara.blogspot.com αναφέρονται τα παρακάτω:

Χαράλαμπος Γκάρτζιος.

Ενθουσιώδης και δραστήριος δημοδιδάσκαλος από τη Γευγελή, συνελήφθη εις Σκρα (Λούμνιτσαν) υπό κομιτατζήδων, οι οποίοι αφού πρώτον έθεσαν τους πόδας του εις την πυράν, κατόπιν καβαλλικεύσαντες αυτόν τον εξηνάγκαζον να βαδίζη γρηγορώτερον επί πετρώδους εδάφους με καμμένους πόδας σουβλίζοντες αυτόν εις τους γλουτούς δια της λόγχης. Μετά τα φρικώδη ταύτα βασανιστήρια κατεκρεουργήθη φρικωδώς.

Προτομή Οπλαρχηγού Μιχαήλ Σιωνίδη στην Αξιούπολη

Η προτομή βρίσκεται στην Αξιούπολη και αναγράφει: "Οπλαρχηγός Μιχαήλ Σιωνίδης"

Πηγή: http://armyold.army.gr

Από την ιστοσελίδα ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ:

Ο Μιχαήλ Σιωνίδης γεννήθηκε το 1870 στη Γκίρτσιστα Βογδάντσας (Οθωμανική Αυτοκρατορία, σήμερα ΠΓΔΜ). Με το ξέσπασμα του Μακεδονικού Αγώνα, το 1904οργάνωσε ένοπλο σώμα εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων της ΕΜΕΟ, δρώντας στις περιοχές Γκίρτσιστας, Γευγελής και Δοϊράνης. Το φθινόπωρο του 1904 Βούλγαροι κομιτατζήδες εισέβαλαν στη Γκίρτσιστα (που σημαίνει χωριό Ελλήνων) και σκότωσαν αρκετούς Έλληνες κατοίκους, μεταξύ των οποίων και τη δασκάλα Αικατερίνη Χατζηγεωργίου (21 ετών), εξαδέρφη του Μιχάλη Σιωνίδη, το δάσκαλο Κωνσταντίνο Σιωνίδη και την κόρη του, και έναν ακόμα συγγενή του καπετάν Μιχάλη, τον Λεωνίδα Σιωνίδη. Όταν ο καπετάν Μιχάλης επέστρεψε στο χωριό, συγκρότησε ένοπλη ομάδα και εισέβαλε στο χωριό Μερβίντσα, όπου κρύβονταν οι κομιτατζήδες. Στη μάχη που ακολούθησε, τραυματίστηκε και μετέβη στη Γευγελή, όπου περιθάλπηκε (Ιανουάριος 1905).[1]

Μετά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, η Γκρίτσιστα περιήλθε υπό Σερβική κυριαρχία, και ο Μιχάλης Σιωνίδης προσέφυγε με την οικογένειά του, στο Ματσίκοβο (σήμερα Εύζωνοι) του νομού Κιλκίς, δίπλα στα τότε Ελληνοσερβικά σύνορα. Κατά του Βαλκανικούς Πολέμους, το σπίτι του στο Ματσίκοβο χρησιμοποιήθηκε από το βασιλιά Κωνσταντίνο, ως στρατηγείο. Ο Μιχαήλ Σιωνίδης πήρε μέρος στις Μάχες Κιλκίς - Λαχανά, όπου τραυματίστηκε και αργότερα στη Μάχη του Σκρα Ντι Λέγκεν (κατά τον Α¨ Παγκόσμιο Πόλεμο). Κατά τη διάρκεια του πολέμου υπηρέτησε ως μυστικός πράκτορας του Γ' Σώματος Στρατού μπροστά από τις γραμμές του μετώπου, έως την περιοχή της Στρώμνιτσας.[1]

Με το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μιχάλης Σιωνίδης, ως πρόεδρος της Κοινότητας Ματσικόβου, συνέλεξε τα πτώματα των εννέα Ευζώνων που είχαν σκοτωθεί από τους Βουλγάρους κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο στο φυλάκιο του Αρτζάν (σήμερα Κάστρο) και τους ενταφίασε με τιμές στο Ματσίκοβο. Το 1927 η Επιτροπή Μετονομασίας μετονόμασε το Ματσίκοβο σε Εύζωνοι, στη μνήμη των εννέα Ευζώνων. Ο Μιχαήλ Σιωνίδης πέθανε το 1935 στους Ευζώνους.[1]

Για τις υπηρεσίες του τιμήθηκε με το Χρυσό Αριστείο Ανδρείας την ανώτερη τιμή του Ελληνικού κράτους, τον Πολεμικό Σταυρόκαι το Αναμνηστικό Μετάλλιο Μακεδονικού Αγώνα.[1] Ο Ελληνικός Στρατός τιμώντας τον, ονόμασε το στρατόπεδο στην Αξιούπολη"Στρατόπεδο Σιωνίδη".

Προτομή του Μακεδονομάχου Χρήστου Δέλλιου στην Κορυφή Ημαθίας

Στην μελέτη του Κωνσταντίνου Βακαλόπουλου «Ανέκδοτο μητρώο των μαχητών του Μακεδονικού Αγώνα» αναφέρονται τα παρακάτω:

Δέλλιου Χρήστος ή Ζαχαροπλάστης 

Ο Δέλλιου Χρήστος εκ Γευγελής, κατ’ αρχάς ειργάσθη ως σύνδεσμος μεταξύ του κέντρου Γευγελής και των σωμάτων της περιφερείας, κατόπιν ως οπλίτης. Διακριθείς δε δια την τόλμην και την ορμητικότητά του, ανεκηρύχθη ομαδάρχης. Και τέλος, ως οπλαρχηγός, υπο την αρχηγίαν του Χρηστ. Καραπάνου, έδρασεν εις την περιφέρειαν Γευγελής, Δοϊράνης, Βογδάντσης Γουμενίσσης, μαχόμενος επιδεξίως κατά των κομιτατζήδων και τιμωρών Βουλγάρους καταδότας.

Στην ιστοσελίδα ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ στο αφιέρωμα για τον Χρήστο Δέλλιο αναφέρονται:

Ο Χρήστος Δέλλιος γεννήθηκε το 1869 στη Μπογδάντσα. Οι πρόγονοί του κατάγονταν από το Κοστουρίνο της Στρώμνιτσας, αλλά κατέφυγαν στη Μπογδάντσα λόγω αναταραχών με τους Τούρκους. Ο ίδιος μεγάλωσε και πήγε σχολείο στις Σέρρες (1872-1885) και κατόπιν μετακόμισε στη Γευγελή το 1888. Γρήγορα αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους προκρίτους της πόλης. Ο Χρήστος Δέλλιος ασκούσε το επάγγελμα του ζαχαροπλάστη (είχε καφενείο με μπιλιάρδο την κεντρική πλατεία), γεγονός που του έδωσε και το προσωνύμιο "Ζαχαροπλάστης"...

...Οι Ρώσοι αξιωματικοί Σβίρκυ και Πετσώφ που ανέλαβαν την εποπτεία της περιοχής Γευγελής (μετά τις μεταρρυθμίσεις της Πύλης και τη διεθνή διαμεσολάβηση), που όμως προωθούσαν την πανσλαβιστική πολιτική, αλλά και η φιλοβουλγαρική στάση του καϊμακάμη Γευγελής Ραμίζ εφέντη (που εντυπωσίαζε ακόμα και τους Ευρωπαίους διπλωμάτες), είχαν καταστήσει την περιοχή (μαζί με την περιοχή Δοϊράνης) στα μέσα του 1901, άντρο 4.000 περίπου, ενόπλων Βουλγάρων κομιτατζήδων. Το 1898 σημειώθηκαν μαζικές δολοφονίες Ελλήνων προκρίτων και ιερέων από το Βουλγάρικο κομιτάτο στη Γευγελή, ενώ το 1899 δολοφονήθηκε ο ιατρός Δημήτριος Κυβερνίδης στέλεχος του Ελληνισμού. Λόγω της εντεινόμενης βουλγαρικής βίας στην περιοχή της Γευγελής, ο Χρήστος Δέλλιος ίδρυσε το 1902 τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα...

Η Φιλόπτωχος Αδελφότητα της Γευγελής οργανώθηκε στα πρότυπα της Φιλικής Εταιρείας και ενώ φαινομενικά εμφανίζονταν στις Οθωμανικές αρχές ως φιλανθρωπικό ίδρυμα, δρούσε κρυφά ως ένοπλος πυρήνας προκειμένου να αντιμετωπίσει τις βουλγαρικές βιαιότητες (δολοφονίες, καταστροφές οικιών και καταστημάτων, απόσπαση χρημάτων κ.α.). Ο Χρήστος Δέλλιος μύησε στην αδελφότητα σημαντικούς και ικανούς Γευγελιώτες. Τα αρχικά στελέχη ήταν ο Αθανάσιος Αρβανίτης, ο Γεώργιος Τσολάκης, ο Χαρίσιος Χατζηζαφειρίου και ο Βασίλειος Σιωνίδης. Για να οργανώσει την ένοπλη ομάδα ο Χρήστος Δέλλιος φρόντισε να προμηθευτεί οπλισμό με ιδίους πόρους. Η πολιτοφυλακή αυτή, υπό την ηγεσία του Χρήστου Δέλλιου, έδρασε στην πόλη της Γευγελής και στα περίχωρά της και κατάφερε να αποτρέψει τη συνέχιση των δολοφονιών κατά των στελεχών του Ελληνισμού της περιοχής από μέρους του βουλγαρικού κομιτάτου. Έτσι ο Ελληνισμός της πόλης κατάφερε να διασωθεί έως ότου το ελληνικό κράτος απέστειλε προς βοήθεια της τοπικής άμυνας, έμπειρους και εκπαιδευμένους αξιωματικούς για την προάσπιση των ελληνικών πληθυσμών.

Ο Χρήστος Δέλλιος απεβίωσε το 1957 στην Κορυφή Ημαθίας.

Προτομή Μακεδονομάχου Γεώργιου Καραϊσκάκη στους Ευζώνους

Εύζωνοι - Μακεδονομάχος Γεώργιος Καραϊσκάκης

Η προτομή βρίσκεται στο χώρο του κοινοτικού γραφείου του χωριού και αναγράφει στη βάση της: «Γεώργιος Καραϊσκάκης – Μακεδονομάχος».  

   Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Βικιπαίδεια: Ο οπλαρχηγός Γεώργιος Καραϊσκάκης από τη Βογδάντσα ήταν Έλληνας κλέφτης και οπλαρχηγός Μακεδονομάχος, γεννήθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα στη Βογδάντσα ΠΓΔΜ. Συμμετείχε στην επανάσταση της Μακεδονίας το 1878 κατά της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου που παραχωρούσε το σύνολο σχεδόν των Μακεδονικών εδαφών στη Βουλγαρία. Μετά την καταστολή του επαναστατικού κινήματος, έδρασε ως κλέφτης στις περιοχές Τίκφες, Αλμωπίας, Μοριχόβου, Φλώρινας και Καστοριάς. Καταδιώχθηκε από τις Οθωμανικές αρχές και προσέφυγε στα αυτόνομα Βουλγαρικά εδάφη στα τέλη του 1878. Τον Απρίλιο του 1879 επανήλθε στη Μακεδονία με νέα κλέφτικη συμμορία, μαζί με άλλους καπεταναίους που συμμετείχαν στην επανάσταση, όπως ο Νικόλαος Γκίζας, ο καπετάν Στέφος Νταλίπης από τη Μπεσφίνα (Σφήκα) Φλώρινας, ο Καρακώστας και ο καπετάν Παύλος. Μέσω των Σιδηρών Πυλών του Αξιού, πέρασαν στον Περλεπέ και από εκεί στην Αλμωπία. Στις 12 Απριλίου του 1879 επιτέθηκαν στο χωριό Σερμενλί της Γευγελής, όπου τους καταδίωξε Οθωμανικό απόσπασμα. Αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην κορυφή Καρατάσι του Βερμίου για να διαφύγουν τη σύλληψη. Τον ίδιο μήνα επιτέθηκαν στη Λούγγουστα (Λαγκάδια) Πέλλας, όπου σκοτώθηκε ο καπετάν Στέφος. Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης συνέχισε την κλέφτικη δράση του έως την έναρξη του ένοπλου Μακεδονικού Αγώνα.  
   

   Το 1904 κατατάχθηκε στη "Μακεδονική Άμυνα" και ανέλαβε δράση με το σώμα του στις περιοχές Γευγελής, Βογδάντσας, Στρώμνιτσας και Πολυκάστρου εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων. Ιδιαίτερα στην περιοχή Πολυκάστρου έγινε ο φόβος και ο τρόμος των κομιτατζήδων που χρησιμοποιούσαν ως άντρο τους, τις δίδυμες λίμνες Αρτζάνης - Αμματόβου (σήμερα αποξηραμένες).  Συνεργάστηκε με διάφορα Ελληνικά ένοπλα σώματα ως οπλαρχηγός δικής του ομάδας και αφού εξόντωσε τους κομιτατζήδες στις λίμνες Αρτζάνης - Αμματόβου, στράφηκε προς την περιοχή της Στρώμνιτσας, όπου πολέμησε εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων έως το 1908 και την επανάσταση των Νεοτούρκων. Μετά το 1908 νέα Βουλγαρικά σώματα δραστηριοποιήθηκαν στη Στρώμνιτσα ορμώμενα από τη Βουλγαρία κι έτσι ο Γεώργιος Καραϊσκάκης επαναδραστηριοποιήθηκε. Τελικά σκοτώθηκε στην περιοχή της Στρώμνιτσας το 1910 σε συμπλοκή με σώμα Βουλγάρων κομιτατζήδων.

Δείτε τη σχετική με την προτομή ανάρτηση-συνεισφορά μου στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων:

https://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%ce%bc%ce%bd%ce%b7%ce%bc%ce%b5%ce%af%ce%bf-%cf%80%ce%b5%cf%83%cf%8c%ce%bd%cf%84%cf%89%ce%bd-1917-1918-%ce%b1%ce%be%ce%b9%ce%bf%cf%8d%cf%80%ce%bf%ce%bb%ce%b7/

Προτομή της δασκάλας Βασιλικής Παπαθανασίου στο Σκρά

Σκρα Παιονίας - Η δασκάλα Βασιλική Παπαθανασίου. Φωτογραφία: Θοδωρής Π. Μποράκης (Αύγουστος 2022).

Η προτομή βρίσκεται στον χώρο του σχολείου του χωριού Σκρα Στη μαρμάρινη βάση της προτομής αναγράφονται τα εξής:

«Βασιλική Παπαθανασίου, διδασκάλισσα εθνομάρτυς. Εσφαγιάσθη την 13ην Νοεμβρίου 1946 υπό των κομμουνιστοσυμμοριτών.»

«…Δεν υπάρχει συγγενής εξ αίματος της ηρωίδος δια να δεχθή την τιμήν αλλά υπάρχει συγγενής εκ ψυχής ολόκληρος η Ελλάς εις την οποίαν αντανακλά η δόξα της θυσίας. Απόφασις Ακαδημίας Αθηνών»

«Εστήθη υπό του Γ.Ε.Σ. τιμής ένεκεν διότι κατά της θυσίας της κατέστη σύμβολον υπερήφανον της εθνικής ιδέας και του διδασκαλικού κόσμου κατά των βαρβάρων και ανόμων κομμουνιστών».

Η προτομή κατασκευάστηκε πιθανότατα το 1961 από άγνωστο γλύπτη.

Στη μνήμη της δολοφονημένης δασκάλας αποδίδονταν τιμές κατά την επέτειο της δολοφονίας της, και μέχρι τη δεκαετία του 1980, από διδασκαλικούς συλλόγους της ευρύτερης περιφέρειας.

Σχέση του μνημείου με την Ιστορία - Το χωριό Σκρα, γνωστό από τις μάχες του Α' Π.Π., είναι χτισμένο σε υψόμετρο 520 μ. στο Πάικο, σε απόσταση 4 χλμ. περίπου από τα ελληνοσκοπιανά σύνορα. Την εποχή του διχασμού, και ιδιαίτερα κατά την 12η Νοεμβρίου 1946 στο χωριό στάθμευαν δύο διμοιρίες του 1ου Λόχου του 564 Τάγματος Πεζικού (ΤΠ) του Ελληνικού Στρατού. Η συνολική τους δύναμη ήταν 55 άνδρες. Στο χωριό βρισκόταν ο διοικητής του λόχου, λοχαγός Γεώργιος Ταβουλάρης, αλλά και ο διοικητής του τάγματος ταγματάρχης Κωνσταντίνος Πάστρας.

Τη νύχτα της 13/11/1946, δύναμη 300 ανταρτών του Ε.Λ.Α.Σ. περικύκλωσε το χωριό κι επιτέθηκε στην στρατιωτική φρουρά του Σκρα που αμύνθηκε σθεναρά αλλά τελικά εξουδετερώθηκε (στα θύματα περιλαμβάνοται και το σύνολο των αξιωματικών της φρουράς και οι 4 χωροφύλακες του Σταθμού Χωροφυλακής). Από τον ανταρτικό κλειό κατάφεραν να διαφύγουν και να διασωθούν 20 στρατιώτες κι ένας ανθυπασπιστής. Μετά την προσωρινή επικράτηση των ανταρτών ακολούθησαν δολοφονίες κατοίκων του χωριού, μεταξύ των οποίων και της δασκάλας Βασιλικής Παπαθανασίου.

Η Βασιλική Παπαθανασίου γεννήθηκε στο Σκρα το 1910, σπούδασε νηπιαγωγός και υπηρέτησε στο Σκρά μέχρι τη δολοφονία της την 13/11/1946. Το τραγικό της τέλος υπήρξε ο επίλογος του ξεκληρίσματος της μαρτυρικής οικογένειάς της. 

Γονείς της ήταν ο παπά Αθανάσιος Ζιάρας και η πρεσβυτέρα Άννα (απεβίωσε το 1937). 

Ο αδερφός της Βασιλικής, Δημήτριος Παπαθανασίου - Ζιάρας υπήρξε υπολοχαγός του Ελληνικού Στρατού και δολοφονήθηκε από τους αντάρτες στο Κιλκίς στις 7/11/1944, μετά την επικράτηση του Ε.Λ.Α.Σ. κατά τη μάχη του Κιλκίς της 4/11/1944. 

Ο παπά Αθανάσιος μην αντέχοντας τον χαμό του γιου του, έσβησε τον Απρίλιο του 1946.

Η αδερφή της Βασιλικής, Αντωνία παραφρόνησε βλέποντας το μαρτύριο της αδερφής της και έζησε έγκλειστη στο ψυχιατρείο. 

Πηγές: 

1. Τελεσίλλα Ιωαννίδου - Λαμπέα "Με το φωτοστέφανο του μαρτυρίου".

2. Ιστοσελίδα https://www.history-point.gr/skra-1946-antartes-nofites-gioygkoslavikes-stoles-amp-thanatos

3. Προτομή της δασκάλας Βασιλικής Παπαθανασίου στο Σκρά Παιονίας.

Το χωριό Σκρα: Η παλιά ονομασία του ήταν Λούμνιτσα. Είναι γραφικό βλαχοχώρι με περίπου 180 κατοίκους, χτισμένο στις πλαγιές του όρους Πάικο σε υψόμετρο 548 μέτρα, κοντά στην ελληνοσκοπιανή μεθόριο, στον Δήμο Παιονίας του Νομού Κιλκίς. Το Σκρα είναι γνωστό για τις μάχες του Α. Π.Π. αλλά και για τους καταρράκτες στην τοποθεσία Γαλάζια Λίμνη. Ο ταξιδιώτης μπορεί να επισκεφθεί στην είσοδο του χωριού το  μνημείο πεσόντων της μάχης του Σκρα με την προτομή του Ταγματάρχη Βασίλειου Παπαγιάννη, το μουσείο της μάχης του Σκρα, την προτομή του Ελευθέριου Βενιζέλου στην πλατεία, τον Ι. Ν. Αγίου Δημητρίου, το προαύλιο του σχολείου με την προτομή της δασκάλας Βασιλικής Παπαθανασίου και το αναθηματικό μνημείο για τον Μακεδονομάχο δάσκαλο Χαράλαμπο Γκάρτσιο και σε μικρή απόσταση από το χωριό μπορεί κανείς να δει τα παλιά μνήματα με τους ιδιαίτερους επιτάφιους συμβολισμούς. Στο χωριό υπάρχουν καταστήματα εστίασης, καταλύματα διαμονής και δραστηριοποιείται Πολιτιστικός Σύλλογος. Γεωργική παραγωγή: σιτάρι, κερασιές, καστανιές κλπ.

Ενδιαφέροντα: Ορειβασία, ορεινή πεζοπορία, κολύμπι, κυνήγι.Περί τα 10 χιλιόμετρα από το Σκρα, στη διαδρομή Σκρα - Αρχάγγελος, επιλέγοντας τον δασικό δρόμο, μπορείτε να φτάσετε μέχρι την κορυφή του όρους Σκρα που υπάρχουν οι οχυρές θέσεις όπου διεξήχθη η ομώνυμη μάχη του Σκρα στις 17/5/1918. Στην τοποθεσία αυτή υπάρχει και το μνήματου Ταγματάρχη Βασίλειου Παπαγιάννη που έπεσε κατά την επίθεση για την κατάληψη του υψώματος.

Λεπτομέρεια από το κείμενο στην βάση της όψης του μνημείου.

Η δασκάλα Βασιλική Παπαθανασίου (φωτογραφία που βρισκόταν αναρτημένη στα σχολεία μέχρι τη δεκαετία του 1980).

Εδώ μπορείτε να διαβάσετε το ιστορικό της δολοφονίας της δασκάλας Βασιλικής Παπαθανασίου και κατοίκων του Σκρα από τους αντάρτες.

Δείτε τη σχετική με το μνημείο ανάρτηση - συνεισφορά μου στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Ευστάθιος Δογάνης (ο ήρωας που το χωριό Σλοπ [Δογάνης] πήρε το όνομά του)

Ο Ευστάθιος Νικολάου Δογάνης γεννήθηκε το έτος 1894 στην Κάτω Κλειτορία (Μαζέικα) της επαρχίας Καλαβρύτων.Νωρίς πέθανε ο πατέρας του και έμεινε ο μόνος προστάτης για τις τέσσερις ορφανές αδελφές του και την ασθενή μητέρα του.

Προικισμένος όμως με εξαίρετα διανοητικά και ψυχικά προσόντα, υπερνίκησε τις σοβαρές οικονομικές δυσχέρειες της οικογενείας του και άρχισε τις πανεπιστημιακές του σπουδές. Εγγράφηκε συγχρόνως και παρακολούθησε με επιτυχία τα μαθήματα στη Νομική και Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Παράλληλα ασχολήθηκε, επίσης με επιτυχία, με την δημοσιογραφία και σύντομα αναδείχθηκε σε διακεκριμένο δημοσιογράφο.

Σε ηλικία 22 ετών, κινούμενος από απαράμιλλη φιλοπατρία, παραμερίζει τις οικογενειακές του υποχρεώσεις, εγκαταλείπει τις σπουδές και την δημοσιογραφία και φθάνει εθελοντής στη Μακεδονία. Εδώ στρατολογείται στον στρατό της Εθνικής Άμυνας και τοποθετείται στο 3ο τάγμα του 1ου Συντάγματος ως ανθυπολοχαγός υπό τον λοχαγό Γεώργιο Κονδύλη, με τον οποίο συνδέεται αδελφικά.

Η μάχη με την οποία το όνομα του Δογάνη πέρασε στην αθανασία άρχισε το απόγευμα της 22ας Απριλίου 1917 για την κατάληψη του αφάνταστα οχυρωμένου από τους βουλγάρους λόφου Σεμέν Ντε Φερ, νότια της Γευγελής.

Η εξόρμηση γίνεται στις 8 το βράδυ και μέσα σε δέκα λεπτά το τάγμα του Κονδύλη κατέλαβε το λόφο με πρωτοπόρα τη διμοιρία του ανθ/γού Δογάνη. Οι βούλγαροι έξαλλοι από την απώλεια της σημαντικής αυτής θέσης, κάνουν απεγνωσμένες αντεπιθέσεις για την ανακατάληψη του λόφου. Την πρώτη αντεπίθεση απέκρουσε με αιματηρά για τους βουλγάρους αποτελέσματα, η διμοιρία του Δογάνη που ήταν μπροστά.

Ακολούθησε δεύτερος άγριος βομβαρδισμός. Οι απώλειες της διμοιρίας είναι μεγάλες. Όσοι άντρες μένουν έχοντας παράδειγμα την προσωπική γενναιότητα του διμοιρίτη τους, κρατούν "ριζωμένοι" τις θέσεις τους.

Στις 4:30' το πρωί της 23ης Απριλίου, βουλγαρικός λόχος από 250 περίπου άντρες επιχειρεί νέα, τελευταία, λυσσαλέα αντεπίθεση. Στο πρωινό φως της ημέρας εκείνης, έλληνες και γάλλοι στρατιώτες από τα πλαϊνά παρατηρητήρια, παρακολούθησαν κατάπληκτοι την τραγωδία και το έπος του Δογάνη και των δεκατεσσάρων ανδρών που του είχαν απομείνει. Καμιά βοήθεια δεν ήταν δυνατόν να τους παρασχεθεί και ο λόφος Σεμέν Ντε Φερ εθεωρείτο καταδικασμένος.

Τότε έλαμψε η απαράμιλλη γενναιότητα του ηρωικού ανθ/γού. Αντεπιτίθεται με την κραυγή "Ζήτω η Ελλάς· εμπρός δια της λόγχης", συμπαρασύροντας τους 14 άντρες του, που χύνονται σαν λιοντάρια κατά των εχθρών και γίνεται άγρια πάλη σώμα με σώμα. Οι βούλγαροι μπροστά στην πρωτοφανή τόλμη αυτών των ελαχίστων Ελλήνων, τρέπονται σε φυγή και καταδιώκονται επί 1.500 μέτρα μέχρι τα χαρακώματά των.

Ο λόφος σώθηκε. Το οχυρό έμεινε ως το τέλος στους Έλληνες, ο εχθρός έφυγε καταντροπιασμένος. Ο Δογάνης υψώθηκε πια σε ημίθεο. Αλλά τη στιγμή αυτή του ύψιστου θριάμβου συναντήθηκε με το θάνατο. Δύο τελευταίοι βούλγαροι, φεύγοντας, ρίχνουν πίσω τους χειροβομβίδα. Τα θραύσματά της χτυπούν θανάσιμα τον προπορευόμενο ηρωικό αθυπολοχαγό. Η τελευταία του φράση, ξεψυχώντας, ήταν: "Δημοκρατία στην Ελλάδα".

Στις τσέπες του βρέθηκε επιστολή που έγραφε και τα εξής: "…τώρα πια που πέθανα, μάθετε ότι ήλθα να σκοτωθώ πολεμώντας για τα δίκαια της αγαπητής μας Πατρίδας και γενικότερα για τα ιδεώδη όλης της ανθρωπότητας. Έχω τον εγωισμό να πιστεύω ότι ανήκω στους ιεροφάντες της ανθρωπότητας, όσο ταπεινός και αν είμαι…".

Μετά τον ηρωικό θάνατό του, ο αιματοβαμμένος λόφος Σεμέν Ντε Φερ ονομάσθηκε σε λόφο ανθ/γού Δογάνη και με την ονομασία αυτή αναφέρεται πια στη στρατιωτική ιστορία.

Το όνομά του (Δογάνης) πήρε το χωριό Σλόπ που βρίσκεται πλησίον του λόφου.

Πηγή: http://idomeni.gr/arthra/images/dogani/index.html

Διαβάστε το ιστορικό της μάχης του Σεμέν ντε φερ: https://plagia-paionias.blogspot.com/2021/02/22-1917.html

Η αναθηματική πλάκα για τον ήρωα Ευστάθιο Δογάνη, στη διαδρομὴ Πλαγίων - Ειδομένης, στη βρύση, στη συμβολή προς το χωριὸ Δογάνης. Φωτογραφία: Χρήστος Δραγανίδης.