Εγκατάσταση Ελλήνων προσφύγων στην Παιονία

Μετακινήσεις προσφύγων στη Μακεδονία

 Σχετικά με την ευρύτερη περιοχή, κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα, ο ελληνικός στρατός απελευθερώνει την Μακεδονία από τον τουρκικό ζυγό, και διασφαλίζει τη βόρεια ελληνική γη από τις βουλγάρικες απειλές και διεκδικήσεις. Την απελευθέρωση της Μακεδονίας κατά τον Α΄ Βαλκανικό και στη συνέχεια κατά τον Β΄ Βαλκανικό πόλεμο ακολούθησαν στην περιοχή ανακατατάξεις ελληνικών, τουρκικών και βουλγάρικων πληθυσμών, που οφείλονταν:

α) στους Α΄ και Β΄ Βαλκανικούς πολέμους 1912 – 1913,

β) στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο 1914 – 1918,

γ) στους διωγμούς του ελληνισμού της Θράκης 1915 – 1918 κατά τη διάρκεια των οποίων εκπατρίστηκαν προς την Ελλάδα 250.000 Έλληνες από τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη, την Ανατολική Ρωμυλία και τη Βόρεια Μακεδονία (περιοχές της όπως η Γευγελή, το Μοναστήρι κλπ έμειναν εκτός ελληνικής επικράτειας),

δ) στο προσφυγικό ρεύμα μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο 1919 - 1922 που προκάλεσαν οι διωγμοί που υπέστη το ελληνικό στοιχείο και ο ξεριζωμός του από τις πατρογονικές του εστίες στη Μικρασία, 

ε) στην ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923 – 1925, ανταλλαγή που προέβλεπε η συνθήκη της Λωζάνης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, και

στ) στις εχθροπραξίες κατά την περίοδο 1940 – 1950, στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου που ακολούθησε. 

Σύμφωνα με το βιβλίο «ΘΡΑΚΗ» του Κωνσταντίνου Α Βακαλόπουλου, Εκδ. Αφοί Κυριακίδη - 1993: Με την έκρηξη του Β΄ Βαλκανικού πολέμου 15.000 περίπου Βούλγαροι, κυρίως από τις περιοχές Κιλκίς, Γουμένισσας, Δεμίρ Χισάρ και Σερρών, ακολούθησαν τα βουλγαρικά στρατεύματα που υποχωρούσαν.

10.000 Έλληνες μετανάστευσαν στην ελληνική Μακεδονία από τα μέρη της Μακεδονίας (καζάδες Μοναστηρίου, Γευγελής, Δοϊράνης, Ράζλογκ, Μελενίκου, Νευροκοπίου και Στρώμνιτσας), που είχαν παραχωρηθεί με τη συνθήκη του Βουκουρεστίου στη Σερβία και στη Βουλγαρία.

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα[1] [Ιάκωβος Μιχαηλίδης «Πληθυσμιακές ανακατατάξεις στη σύγχρονη Μακεδονία»]:

Η απομάκρυνση από την Μακεδονία περίπου 140.000 Σλαβοφώνων και Μουσουλμάνων τη χρονική περίοδο 1912 - 1919, συνοδεύτηκε από παράλληλη μαζική άφιξη Ελλήνων προσφύγων από διάφορες περιοχές. Κατά τους υπολογισμούς του Πάλλη, οι Έλληνες που μετακινήθηκαν προς τη Μακεδονία την περίοδο 1913-1914 ανέρχονταν σε 155.000, από τους οποίους οι 80.000 προέρχονταν από την Ανατολική Θράκη, οι 40.000 από τη Δυτική Θράκη και οι 20.000 από τη Μικρά Ασία.

Περίπου 5.000 Έλληνες πρόσφυγες ήρθαν επίσης από τη Σερβία και άλλοι 5.000 από τον Καύκασο. Σύμφωνα με μια συγκεντρωτική έκθεση, έως τις 12 Ιουλίου 1914 κατέφυγαν στην Ελλάδα 28.529 οικογένειες, που αριθμούσαν 108.601 άτομα.

Περιοχές προέλευσης                       Οικογένειες              Άτομα     Χωριά προέλευσης

Θράκη (Ανατολική και Δυτική)              14.552              54.292                    232
Μικρά Ασία                                              6.817              24.771                    276
Βουλγαρία-Σερβία                                    6.127              24.954                      76

Βόρειος Ήπειρος                                          180                   827                      12
Καύκασος                                                     853                3.757                         -
Σύνολο                                                    28.529             108.601                    596

Αυτός ο ελληνικός προσφυγικός πληθυσμός ανέβηκε, έως τις 19 Αυγούστου του ίδιου χρόνου (1914), σε 117.090 άτομα. Αυτό σημαίνει ότι από τους 155.000 Έλληνες που, σύμφωνα με τον Πάλλη, έφτασαν στη Μακεδονία ως τα τέλη του 1914, οι 117.000 μετακινήθηκαν έως τις 19 Αυγούστου. Διασώζονται αποσπασματικές πληροφορίες και για ορισμένα χωριά των νομών Φλωρίνης, Καστοριάς, Πέλλης και Κιλκίς, των οποίων κάτοικοι μετανάστευσαν για τη Βουλγαρία έως το 1925, βάσει της Συνθήκης του Νεϊγύ. Σύμφωνα με τα ανωτέρω, από το νομό Κιλκίς επρόκειτο να αναχωρήσουν για τη Βουλγαρία 125 οικογένειες από τη Γουμένισσα, 17 από τον Γρίβα, 11 από την Καστανερή και μία από τη Γοργόπη.

Απογραφή πληθυσμού της Παιονίας πρίν την εγκατάσταση των προσφύγων[2]

Η περιοχή της Παιονίας κατά την απογραφή της 19 Δεκεμβρίου 1920 υπάγονταν στο Νομό Πέλλης και στην Υποδιοίκηση Γουμενίτσης.

Τα αποτελέσματα της απογραφής κατά κοινότητα ήταν:

Α. Κοινότητα Ασικλάρ (Ευρώπου)

1. Ασικλάρ (Εύρωπος): 896 κάτοικοι.

 

Β. Κοινότητα Γουμενίτσης

1. Γουμένιτσα: 2.859 κάτοικοι.

2. Γερακάρτσι (Γερακώνα): 244 κάτοικοι.

3. Λιμπάχοβο (Φιλλυριά): 111 κάτοικοι.

4. Σιδ. Σταθμός Γουμενίτσης: 45 κάτοικοι.

5. Τοσίλοβον (Στάθης): 349 κάτοικοι.

     Σύνολο: 3.608 κάτοικοι

 

Γ. Κοινότητα Κούπας

1. Κούπα: 402 κάτοικοι.

 

Δ. Κοινότητα Κρίβας (Γρίβας)

1. Κρίβα (Γρίβα): 817 κάτοικοι.

 

Ε. Κοινότητα Λειβαδίων

1. Μεγάλα Λειβάδια: 215 κάτοικοι.

2. Μικρά Λειβάδια: 0

    Σύνολο: 215 κάτοικοι.

 

ΣΤ. Κοινότητα Λουμνίτσης (Σκρά)

1.  Λούμνιτσα (Σκρά): 554 κάτοικοι.

 

Ζ. Κοινότητα Μαγιαδάγ (Φανού)

1. Μαγιαδάγ (Φανός): 1.789 κάτοικοι.

2. Δρέβενον (Πύλη): 71 κάτοικοι.

3. Ίσβορ (Πηγή): 244 κάτοικοι.

4. Καρασινάντσι (Πλάγια): 894 κάτοικοι.

    Σύνολο: 2.998 κάτοικοι.

 

Η. Κοινότητα Μπαροβίτσης (Καστανερής)

     Μπαρόβιτσα (Καστανερή): 714 κάτοικοι.

 

Θ. Κοινότητα Μποεμίτσης (Αξιουπόλεως)

1. Μποέμιτσα (Αξιούπολη): 1.595 κάτοικοι.

2. Γοργόπ (Γοργόπη): 635 κάτοικοι.

3. Σιδ. Σταθμός Μποεμίτσης: 5 κάτοικοι.

    Σύνολο: 2.235 κάτοικοι.

 

Ι. Κοινότητα Ορυζάρτσης (Ρυζιών)

1. Ορύζαρτση (Ρύζια): 393 κάτοικοι.

2. Βαλκάτς (Καμποχώρι): 165 κάτοικοι.

3. Δάμποβον (Βαλτοτόπι): 153 κάτοικοι.

4. Τούμπα: 505 κάτοικοι.

    Σύνολο: 1.216 κάτοικοι.

 

ΙΑ. Κοινότητα Πέτγας (Πενταλόφου)

1. Πέτγα (Πεντάλοφον): 302 κάτοικοι.

2. Ορμάνοβον (Δασερό): 76 κάτοικοι.

3. Ράμνα (Ομαλό): 156 κάτοικοι.

4. Τσιγάροβον (Άνυδρος): 83 κάτοικοι.

    Σύνολο: 617 κάτοικοι.

 

ΙΒ. Κοινότητα Πετρόβου (Αγίου Πέτρου)

1. Πέτροβον (Άγ. Πέτρος): 708 κάτοικοι.

2. Κοσίνοβον (Πολύπετρο): 206 κάτοικοι.

3. Μπαμπά Κιοϊ (Μεσιά): 387 κάτοικοι.

    Σύνολο: 1.301 κάτοικοι.

 

ΙΓ. Κοινότητα Σεχόβου (Ειδομένης)

1. Σέχοβον (Ειδομένη): 235 κάτοικοι.

2. Αλτσάκ (Χαμηλό): 144 κάτοικοι.

3. Σλώπνιτσα (Δογάνης): 110 κάτοικοι.

    Σύνολο: 489 κάτοικοι.

 

ΙΔ. Κοινότητα Τσέρνα Ρέκα (Κάρπης)

1. Τσέρνα Ρέκα (Κάρπη): 696 κάτοικοι.

 

Σύνολο Υποδιοίκησης Γουμενίτσης: 17.088 κάτοικοι.

 


Δημοσιεύματα της εφημερίδας ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ της 21/9/1924 διαμαρτυρίας που περιγράφει επεισόδια στον Αγιο Πέτρο Κιλκίς μεταξύ ντόπιων και προσφύγων και της 26/9/1924 που απαντά στη διαμαρτυρία.










Εγκατάσταση προσφύγων στην περιοχή της Παιονίας

Ο συνολικός αριθμός των προσφύγων κατά την απογραφή του 1928 ήταν 1.221.849 άτομα (589.418 ή 48,24% άρρενες και 632.431 ή 51,76% θήλεις). Ως προς τον πραγματικό πληθυσμό της χώρας, που ανερχόταν σε 6.204.684 άτομα, οι πρόσφυγες αποτελούσαν το 19,68% του συνόλου.

Από τους 638.253 (314.423 ή 49,26% άρρενες και 323.830 ή 50,74% θήλεις) πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία, 99.658 (52.031 ή 52,21% άρρενες και 47.627 ή 47,79% θήλεις) ήρθαν πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή και 538.595 (262.392 ή 48,72 άρρενες και 276.203 ή 51,28% θήλεις) ήρθαν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Απογραφή προσφύγων στην Παιονία (Απρίλιος 1923)[3] - Πριν ακόμα ολοκληρωθεί η μετακίνηση των Ελλήνων προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο και τη Μικρασία (η ανταλλαγή πληθυσμών ολοκληρώθηκε στα μέσα του 1924) έγινε απογραφή των προσφύγων που είχαν εγκατασταθεί στην ελληνική επικράτεια. Παρακάτω παρατίθενται οι περιοχές που ανήκουν στην σημερινή επαρχία Παιονίας.

Στον παρακάτω πίνακα παρατίθενται τα στοιχεία εγκατάστασης προσφύγων στους οικισμούς της περιοχής Παιονίας σύμφωνα με την απογραφή της Ε.Α.Π. το 1928.[5]

Μετονομασία

 

 

Παλαιά Ονομασία

 

 

Οικογένειες

Το έτος 1928

 

Άτομα

Το έτος 1928

Άτομα

Απογραφή προσφύγων 4/1923.[6]

Μικτό / Προσφυγικό

 


Άγιος Πέτρος

Πέτροβον

101

434

-

Μικτό

Ακροποταμιά

Γιαχαλή

97

377

-

Προσφυγικό

Ανθόφυτον

Σαρή Παζάρ

115

417

-

Προσφυγικό

Αξιούπολις

Βοέμιτσα

216

901

320

Μικτό

Αξιοχώριον

Βαρδαρόφτσα

126

451

-

Προσφυγικό

Άσπρος

Αμάτοβον

175

621

-

Προσφυγικό

Βαλτοτόπι

Δάμποβον

89

318

-

Προσφυγικό

Γερακώνας

Γερακάρτσι

55

192

-

Μικτό

Γοργόπη

Γοργόπ

123

533

103

Μικτό

Γουμένισσα

Γουμένιτσα

427

1676

73

Μικτό

Γρίβας

Κρίβα

16

79

-

Μικτό

Δασερόν

Ορμάνοβον

14

72

88

Προσφυγικό

Δογάνη

Σλοπ

27

113

-

Μικτό

Ειδομένη

Σέχοβον

49

173

-

Μικτό

Εύζωνοι

Ματσίκοβον

100

385

254

Μικτό

Εύρωπος

Ασκιλάρ

388

1393

331

Προσφυγικό

Καμπόχωρο

Βαλγάτσι

65

221

-

Μικτό

Καστανάς

Καρά Ογλού

56

225

-

Προσφυγικό

Μεσιά

Μπαμπά Κιόι

88

358

41

Μικτό

Μικρόν Δάσος

Σμολ

93

360

411

Προσφυγικό

Ομαλό

Ράμνα

15

44

-

Μικτό

Πεντάλοφον

Πέτγας

27

104

-

Προσφυγικό

Πευκόδασο

Ορέβιστα

120

352

415

Προσφυγικό

Πηγή

Ίσβορο

47

180

149

Προσφυγικό

Πλαγιά

Καρασινάν

190

779

374

Προσφυγικό

Πλατάνι

Μπαγιάλτσα

67

243

-

Μικτό

Πολύκαστρον

Καρασούλι

392

1363

371[7]

Μικτό

Πολύπετρον

Κασίνοβον

42

168

-

Μικτό

Πρόχωμα

Δογανδζή

165

592

-

Προσφυγικό

Πύλη

Δρέβενον

31

104

-

Προσφυγικό

Ρύκια

Ορυζάρτσι

106

434

-

Μικτό

Στάθης

Τοσίλοβον

30

113

15

Μικτό

Τούμπα

Τούμπα

162

599

80

Μικτό

Φανός

Μαγιαδάγ

146

582

235

Προσφυγικό

Φιλλυριά

Λιμπάχοβον

69

234

05

Μικτό

Χαμηλό

Αλτσάκ

44

125

68

Προσφυγικό

Σύμφωνα με το βιβλίο του Ευστάθιου Πελαγίδη «Η αποκατάσταση των προσφύγων στη Δυτική Μακεδονία» Εκδ. Αφοί Κυριακίδη – 1994, τα κίνητρα του Ν.4121 του Μαρτίου 1929 για την παραμονή των προσφύγων στις παραμεθόριες περιοχές:

Α) Διάθεση 120.000.000 δραχμών για τις ανάγκες των παραμεθορίων οικισμών Μακεδονίας Θράκης.

Β) Απαλλαγή από το φόρο γεωργικής παραγωγής, αιγοπροβάτων και χοίρων.

Γ) Με την προσκόμιση απόδειξης δαπάνης για ανέγερση σπιτιού, αγοράς ζώου κλπ, είσπραξη δανείου με επιτόκιο 6 %.

Δ) Απαλλαγή χρέωσης για δαπάνη κοινής ωφέλειας.

Ε) Οι πρόσφυγες που μετακινούνται αυθαίρετα από τη μεθόριο χάνουν τα δικαιώματά τους.

Η Ε.Α.Π. εγκατέστησε στην επαρχία Παιονίας (Αξιουπόλεως) 4.073 προσφυγικές οικογένειες / 15.315 άτομα σε 36 οικισμούς (συνοικισμούς).[4] 

Σύμφωνα με τον Ανακεφαλαιωτικό Πίνακα της ΕΑΠ/ Γενική Διεύθυνση Εποικισμού Μακεδονίας/ Γραφείο Στατιστικής, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Ευστάθιου Πελαγίδη «Η αποκατάσταση των προσφύγων στη Δυτική Μακεδονία» Εκδ. Αφοί Κυριακίδη – 1994, οι εγκατεστημένες οικογένειες στην περιφέρεια του Κιλκίς μέχρι το τέλος του 1925 ήταν:

Υποδιοίκηση Γουμενίτσης  -  Εγκατεστημένοι πρόσφυγες

Αριθμός συνοικισμών           Οικογένειες            Άτομα

                 27                       2.793               10.000

 

Υποδιοίκηση Κιλκίς   - Εγκατεστημένοι πρόσφυγες 

Αριθμός συνοικισμών          Οικογένειες              Άτομα

              159                      11.325                38.496

Σχετικά με τις κλιματικές συνθήκες αλλά και τις συνθήκες υγιεινής στους τόπους εγκατάστασης των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Θράκη, είναι πολύ πιθανόν ότι οι περισσότεροι θάνατοι των οποίων τα αίτια δεν έχουν διαγνωσθεί να οφείλονται στην ελονοσία.

Διαδικασία εγκατάστασης των προσφύγων στην Ελλάδα[8]

Με την έλευση των προσφύγων στην Ελλάδα, αναζητούνταν από το κράτος τοποθεσία που θα γινόταν η εγκατάσταση των πληθυσμών αυτών. Η διαδικασία εγκατάστασής τους που προβλέπονταν περιγράφεται παρακάτω:

«Για τη σύσταση και ίδρυση ενός οικισμού υπήρξε συγκεκριμένη νομική διαδικασία, ο Αναγκαστικός Νόμος 6/7/1923. Βάσει του νόμου αυτού εκλεγόταν από τους επικεφαλής των οικογενειών ένα συμβούλιο που εκπροσωπούσε την ομάδα και που ήταν επιφορτισμένο με διάφορες αρμοδιότητες, όπως αυτή της αναζήτησης του κατάλληλου τόπου για εγκατάσταση.

Για να μπορέσει η ομάδα να εγκατασταθεί και να αποκτήσει νομική υπόσταση έπρεπε να γίνει η πράξη συγκρότησης του συμβουλίου και να κατατεθεί στα κατά τόπους πρωτοδικεία. Τις πιο πολλές φορές δινόταν η δυνατότητα στα άτομα αυτά να αναζητήσουν, περιοδεύοντας με έξοδα της Ε.Α.Π., το κατάλληλο μέρος, στο οποίο θα επέλεγαν να κατοικήσουν. Στην περίπτωση που υπήρχε η σύμφωνη γνώμη όλης της ομάδας υποβαλλόταν αίτηση προς το Υπουργείο Γεωργίας είτε απευθείας είτε μέσω της Ε.Α.Π., και ύστερα από συνεκτίμηση της κατάστασης δινόταν η άδεια να προχωρήσουν στην εγκατάστασή τους. Για την επιτυχή έκβαση όλων των προηγουμένων και την επανασύσταση της παλιάς κοινότητας απαραίτητη προϋπόθεση ήταν η ύπαρξη ομοιογένειας στην ομάδα, πράγμα που σε λίγες περιπτώσεις μόνο επιτεύχθηκε.

Από τους 1.221.849 πρόσφυγες που είχαν έρθει στην Ελλάδα, σύμφωνα με την απογραφή του 1928, οι 643.025 ήταν αστοί και 578.824 ήταν αγρότες. Από τους 578.824 αγρότες, το μεγαλύτερο μέρος, 446.000 είχε εγκατασταθεί στη Μακεδονία.Για την εγκατάσταση των αγροτών προσφύγων φρόντισε το Υπουργείο Γεωργίας, σε περιορισμένη όμως κλίμακα, παράλληλα με την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (η οποία από το τέλος του 1923 έως το 1930 είχε σχεδόν εξολοκλήρου την κύρια ευθύνη της αποκατάστασης), ενώ το Υπουργείο Πρόνοιας και Αντιλήψεως μαζί με το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων και την Ε.Α.Π. κατέβαλαν σοβαρές προσπάθειες για τη στέγαση και την αποκατάσταση των αστών προσφύγων.»



[1] http://www.imma.edu.gr/imma/history/17.html

[2] Τα στοιχεία ελήφθησαν από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος.

[3] Υπουργείον Υγιεινής, Προνοίας και Αντιλήψεως – Τμήμα Στατιστικής. Απογραφή προσφύγων ενεργηθείσα κατ’ Απρίλιον 1923. Εν Αθήναις 1923.

[4] Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων – Κατάλογος των προσφυγικών συνοικισμών  

   Μακεδονίας με τας νέας ονομασίας – Θεσσαλονίκη – 1928

[5] http://www.lithoksou.net/p/egkatastasi-prosfygon-grafeio-aksioypoleos

[6] Υπουργείον Υγιεινής, Προνοίας και Αντιλήψεως – Τμήμα Στατιστικής. Απογραφή προσφύγων ενεργηθείσα κατ’ Απρίλιον 1923. Εν Αθήναις 1923.

[7] Ο πληθυσμός προσφύγων του Πολυκάστρου τον Απρίλιο 1923 ήταν 307 άτομα, προστέθηκαν και τα 64 άτομα του οικισμού Βάρδενον που είχε συγχωνευθεί στο Πολύκαστρο.

[8] Διδακτορική διατριβή της Χριστίνας Αραμπατζή (ΑΠΘ 2008) «Προσφυγικοί οικισμοί στη Χαλκιδική κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα» σελ. 42